"Złoto Trzeciej Rzeszy" - recenzja książki

W lutym 1945 r. Alianci zbombardowali Berlin, ułatwiając w ten sposób szturm radzieckiej armii na stolicę Rzeszy. Jednym ze zniszczonych budynków był Reichsbank - centralny bank Niemiec. Ze zgliszczy wywieziono w pośpiechu tony sztab złota, monet, kamieni szlachetnych i walut, oraz matryce do produkcji pieniędzy (w tym fałszywych funtów brytyjskich). Część z tych zasobów trafiła do położonej w Turyngii kopalni potasu w Merkers, gdzie została przejęta przez amerykańskich żołnierzy. Część skarbu i matryc zrabowali Rosjanie. Jeszcze inna, budząca największe emocje, część skarbu nazistów została wywieziona do Bawarii, gdzie miała zostać zakopana, a następnie wykorzystana do budowy Czwartej Rzeszy. Fragment tych bogactw udało się odzyskać i przekazać na fundusz reparacyjny, jednak lwia część została zrabowana. Właśnie o tej bezprecedensowej kradzieży traktuje książka Iana Sayera i Douglasa Bottinga.

Przede wszystkim - Autorom należą się brawa za konsekwencję i wytrwałość w zdobywaniu materiałów badawczych. Musieli się borykać nie tylko z upływem czasu (ich śledztwo zaczęło się ponad 25 lat po wojnie), z brakami w dokumentacji, ale przede wszystkim - z niechęcią amerykańskich władz, które krzywym okiem patrzyły na ujawnianie ich roli w całej aferze.

Równie gorące brawa należą się za znakomity obraz chaosu panującego w Niemczech po upadku reżimu Hitlera, gdzie bezprawie, nędza i brak realnej władzy, która mogłaby wprowadzić porządek, tworzyły mieszankę wybuchową. Dzięki relacjom świadków możemy oglądać znany kurort Garmisch-Partenkirchen zmieniający się w niemiecką wersję gangsterskiego miasteczka czasów prohibicji, gdzie handluje się dosłownie wszystkim - od jedzenia, penicyliny i papierosów po broń oraz uran, kwitnie przemyt i prostytucja, a alkohol leje się strumieniami.

Dodatkowo mocną stroną Złota Trzeciej Rzeszy jest uporanie się z zakazaną tematyką zachowania amerykańskich sił zbrojnych (zwłaszcza kadry oficerskiej) w okupowanych Niemczech. Sayer i Botting ujawniają niejasne procedury, niski poziom morale, nieuczciwość i tragiczny poziom kadr. Dla wielu z żołnierzy sił okupacyjnych Niemcy jawiły się jako kolejny Dziki Zachód, gdzie przedsiębiorczy człowiek z definicji może postawić się ponad prawem. Taka postawa nie tylko utrudniała pracę uczciwym przedstawicielom sił alianckich, ale też pozwalała na rabunek i przemyt za granicę niewyobrażalnych bogactw.

No właśnie - co z głównymi tezami książki, czyli historią rabunku złota Rzeszy? No cóż, tu pojawiają się problemy. Przede wszystkim - dziury w materiale dowodowym oraz niemożność ujawnienia nazwisk niektórych sprawców powodują, iż w historii jest pełno luk i nieścisłości. Opis grabieży majątku hitlerowców jest niepełny, a mimo najszczerszych chęci Autorów - brakuje w nim systematyki. Nie dowiadujemy się za wiele o tym ile tak naprawdę skarbów znalazło się w okolicach Alp, nie wiemy za wiele o metodach ich regularnego odzyskiwania, nie wiemy która z zainteresowanych stron najbardziej zyskała na całej aferze. Nie ma też praktycznie słowa o roli Rosjan w zagarnięciu złota Reichsbanku (pojawia się w jednym momencie nazwisko niejakiego Fiodora Nowikowa, który przejął dla strony radzieckiej część opisywanych walorów, ale poza tym - nic). Sayer i Botting dodatkowo gmatwają wywód licznymi, zupełnie niepotrzebnymi powtórzeniami oraz wprowadzaniem na scenę kolejnych postaci metodą deus ex machina. Być może jest to wynik kompilacji dwóch niezależnych od siebie przez długi czas śledztw, ale i tak zniechęca to do lektury.

Jaki jest ostateczny werdykt? Z jednej strony mamy do czynienia z ciekawym reportażem, ale z drugiej - nie spełnia on wymogów faktograficznych, wiele z postawionych tez jest efektem domysłów autorów bądź zeznań stron zamieszanych w aferę "największego rabunku w dziejach". Świetnie napisane rozdziały (zwłaszcza w drugiej części książki, przypominającej powieść sensacyjno - szpiegowską) mieszają się z fatalnymi, a zaciekawienie walczy o lepsze z poczuciem poważnego niedosytu. Szkoda, że brakuje tej książce szlifu, byłby murowany materiał na film.