Nieudany eksperyment? Recenzja "Tragedii z dziejów ludzkości"

Cykl programów edukacyjnych Quo Vadis w II programie niemieckiej ZDF ma, w zamyśle autorów, pokazywać bogactwo ludzkiej natury – chwile jej wielkości, a także największe jej klęski, czy to spowodowane okrucieństwem natury, czy też splotem ludzkich decyzji. Analogiczne przesłanki kierowały Hansem-Christianem Hufem, kiedy podjął się przeniesienia części odcinków programu na papier, powierzając ich redakcję współpracującym z nim dokumentalistom. Całość postanowiono podzielić na odcinki, opisujące największe zamachy, bitwy i katastrofy w naszych dziejach. Na potrzeby polskiego wydania tytuł serii zmieniono na Hekate, by uniknąć skojarzeń z dziełem Henryka Sienkiewicza. W sumie szkoda, przesłanie stało się przez to mniej czytelne.

No właśnie, czytelność intencji. Ciężko jest dotrzeć do tego, co kierowało autorami, kiedy decydowali się na taki a nie inny dobór wydarzeń historycznych. Ich wpływ na nasze dzieje? W porządku, Waterloo (pierwszy rozdział) było bitwą przełomową. Ale czemu Crecy, a nie np. Biała Góra, Kircholm czy Verdun? Analogicznie można toczyć dysputy nad rolą nieudanej ekspedycji Armady. Część osób może zasugerować Salaminę, inna część – wielkie batalie z czasów II Wojny (Midway?) Nieco łatwiej jest z wielkimi katastrofami: czarna śmierć, zagłada Pompei – wszystko to były katastrofy spektakularne, a zaraza dżumy poważnie wpłynęła na procesy zmian społecznych. Ale domniemana zagłada Atlantydy? Owszem, jest to temat popularny i nośny, ale nie ma dowodów na to, że wpłynęła ona na losy jakiejkolwiek ze znanej nam nacji. Najmniej zastrzeżeń można mieć do doboru opisywanych zamachów – śmierć Cezara i zamach na Franciszka Ferdynanda w Sarajewie poważnie namieszały w dziejach i zająć się nimi warto. Ale czy należy w kategoriach zamachu traktować domniemaną (znowu!) egzekucję dzieci z Betlejem na rozkaz Heroda Wielkiego?

Niejasny dobór tekstów, brak porządku w rozmieszczeniu kolejnych rozdziałów: to wszystko drobnostki. Jeszcze większy groch z kapustą mamy podczas lektury. Nie wiadomo do kogo jest to adresowane – fani historii mogą zgrzytać zębami na drobne, acz nieprzyjemne błędy (w tym merytoryczne!). Osoby pragnące się dopiero historią zainteresować zniechęcą się zbyt dużym natłokiem danych i nie zawsze jasnym objaśnieniem kontekstu. Widać poza tym, że jest to przeniesienie serialu – czasem zbytnia liczba uwag o kręceniu filmu zaciemnia opowiadaną historię – i zwyczajnie przy tym drażni (szczególnie w rozdziale poświęconym Cezarowi). Do tej pory też nie udało mi się rozszyfrować, po co w tym wszystkim opisy działania poszczególnych broni średniowiecznych. Twórcy chyba chcieli skorzystać z popularności Pogromców Mitów (serial Mythbusters z Discovery Channel), ale przeniesienie formuły nie do końca się udało – zwłaszcza na karty książki. O nierównym poziomie rozdziałów, gdzie widać jak na dłoni, że każdy był pisany przez inną osobę i nikt nawet nie próbował ujednolicić całości, nawet nie będę pisał.

Tyle tytułem najważniejszych zarzutów. Teraz trochę miodu do tej beczki dziegciu. Po pierwsze – niektóre rozdziały są naprawdę kapitalne. Szczególnie chciałbym wyróżnić fragment poświęcony Herodowi, obalający parę mitów i stereotypów na temat tej postaci. Całość napisana ze swadą, dobór faktów i jasność wywodu – pierwsza klasa. Szkoda, że parędziesiąt stron wcześniej znajdują się gnioty pokroju Bóg, który zawiódł. Zamordowanie Juliusza Cezara. Całkiem nieźle prezentuje się oprawa graficzna, liczba zdjęć, map (z błędami, niestety!) i rycin. Może ich dobór jest nieco chaotyczny, ale wygląda ładnie.

Podsumowując: gdyby nad serią posiedziano trochę dłużej, lepiej opracowano stronę merytoryczną i dobór wydarzeń, wyszłaby naprawdę świetna książka. Niestety, liczba byków i niejasny styl narracji zostawiają z poczuciem poważnego zawodu. Jeżeli miałbym polecać komukolwiek, to nastoletniemu fanowi historycznych ciekawostek. Zakładając, że takowy fan nie zdążył sięgnąć po jedną z kapitalnie wydanych książek z serii Wielkie Bitwy Świata, wydawanych przez Bellonę.