Recenzja książki "A jednak czasem miewam sny. Historia pewnej samotności"

Joanna Wiszniewicz. A jednak czasem miewam sny. Historia pewnej samotności.
Dostępność: 1-2 dni robocze
Cena: 25,20 zł  28,00

„Dla ludzi getto to jak w kinie: ciągła, nieustająca groza. A to nie tak. Groza otaczała nas wciąż; ale normalne życie toczyło się obok. W getcie były flirty, miłostki, koncerty, teatr. Ludzie chodzili do restauracji. A za restauracją ktoś umierał z głodu. Normalność i nienormalność splatały się nieustająco”. Takie też było życie Aleksa (imię zmienione, choć z treści „Posłowia” można wywnioskować, że prawdziwe brzmiało Aleksander), głównego bohatera książki Joanny Wiszniewicz: zawsze rozdarte pomiędzy dwoma biegunami. Życie, jak to sam bohater określił, podobne do zeświecczonego środowiska Żydów w Polsce: wyrwane, pozbawione korzeni, niemogące zaszczepić się na nowo, czy to w antysemickiej Polsce międzywojnia, czy w powojennym krajobrazie Europy zachodniej, czy w końcu w Ameryce, oczekującej od każdego uratowanego z Shoah podkreślania swojego heroizmu.

„A jednak czasem miewam sny. Historia pewnej samotności” to próba zmierzenia się człowieka z własną przeszłością, ale nade wszystko z samym sobą. Można o tej książce powiedzieć, że stanowi kolejną pozycję z rodzaju „literatura holocaustu”, aczkolwiek nie do końca, gdyż przedstawiona jest w niej również szeroka panorama środowiska i charakterów żydowskich w Polsce – ukazując nam zróżnicowany, a także często zantagonizowany świat ludzi, ich postaw oraz przekonań. Lecz nie zmienia to faktu, iż na ponad stu stronach towarzyszymy indywidualnemu i bardzo osobistemu doświadczeniu człowieka, który przeżył gehennę Żydów podczas II wojny światowej; czytamy o osobie niemogącej sobie znaleźć trwałego miejsca w swoim otoczeniu, ani żydowskim, ani też polskim.

Introspekcja bohatera wydaje się naznaczona dystansem lat, niemniej pozostaje w ścisłym związku z wiekiem, w jakim znajdował się Alex w tamtym czasie. Czytelnik odnajdzie w książce obraz samej wojny, jak i okresu przedwojnia, widziany oczyma starszego dziecka – wciąż nie za bardzo rozumiejącego, co się wokół dzieje, czy też po prostu niedowierzającego oraz ufającego w zbawczą moc rodziny. Niemniej czuć, że przez cały czas niejako za plecami małego Aleksa stoi starszy mężczyzna, z którym autorka, Joanna Wiszniewicz, prowadziła rozmowę, dającą początek niniejszej książce. W tym także widać rozdarcie bohatera, szczególnie gdy z perspektywy lat wstydzi się niektórych czynów czy myśli, jakby chciał je naprawić, kogoś przeprosić, choć oczywiście nie jest to możliwe – książka w pewnym sensie stara się wypełnić tę bolesną lukę.

Alex rozdarcie wyniósł z domu i towarzyszyło mu ono przez cały czas: okres nauki, wojnę, okupację nazistowską, życie w getcie i w obozach koncentracyjnych. Zawsze skądś wyrwany, zawsze odcięty, zawsze w nieustającym pośpiechu, żyjący tym, co tu-i-teraz, odżegnujący się od przeszłości niemającej nic wspólnego z bohaterstwem, a raczej z korowodem bierności, pomocy, bestialstwa, okrucieństwa, nudy, wyczerpania, ale nigdy heroizmu, tak wypatrywanego w historii Żydów ocalałych z holocaustu.

„Historia pewnej samotności” to książka o tym, jak doświadczenia potrafią człowieka przytłoczyć, wciągnąć w swoisty danse macabre, gdzie uczestnik zdaje się być tylko biernym obserwatorem wydarzeń rozgrywających się na jego oczach (chociaż bohater często spotykał się z wyciągnięta ku niemu pomocną dłonią). To książka o tym, że w nienormalnych czasach można ocalić choćby część dawnej normalności – coś, co w czasach II wojny światowej wydawało się zjawiskiem z pogranicza absurdu. W końcu jest to książka ukazująca, że piętna tamtych wydarzeń nie da się zapomnieć, a także podkreślająca, jak bardzo byłoby przy tym pomocne określenie własnej tożsamości – w końcu nierozdartej; tożsamości, która, wydaje się, zawsze umykała Aleksowi. A jednak bohater czasem miewa sny: „[…] uporczywe, męczące, nieprzyjemne, szare… […]”.