Recenzja książki "Grona gniewu"

Susze, burze piaskowe, wieloletni nieurodzaj i wielki kryzys wyrwały setki tysięcy rolników z ich dotychczasowego życia. Na ich miejsca wyjechały nasłane przez zachłanne banki ciągniki, z których efektywnością nie mogło się równać nawet i dwadzieścia rodzin. Rzesze biednych, ale pracowitych i uczciwych ludzi zostały w okamgnieniu zmuszone do tułaczki. W innym wypadku czekała ich śmierć z widokiem na ukochany skrawek pola – czy to z powodu głodu, szaleństwa, czy też z rąk władzy, która – jak w piosence Kaczmarskiego – tylko siłą jest.
Owe setki tysięcy wędrowców, wyzbywszy się za psi grosz majątku i przepłacając za rozklekotane gruchoty, uwierzyły w złoty sen z ulotek, głoszących wszem i wobec, iż Kalifornia potrzebuje do pracy ich rąk i doświadczenia, oferując w zamian cudowne życie w krainie płynącej mlekiem i miodem. Toteż prędko słynna międzystanowa 66 zapełniła się wyładowanymi po burty rzęchami, niezmordowanie sunącymi na zachód ku rajskiej Kalifornii.

Wśród tysięcy „Oklaków”, jak przyjęto pogardliwie określać migrujących ludzi, znalazła się również liczna rodzina Joadów, których losy opisał John Steinbeck. Autor, kreśląc ich historię, sportretował cały wachlarz charakterów, postaw oraz problemów, którym musieli stawić czoła ludzie przemierzający bez mała pół Ameryki.
Steinbeck w mistrzowski sposób pokazał osoby bez przeszłości – ponieważ z ziemi, która była ich domem, zostali wygnani – oraz bez przyszłości – gdyż na horyzoncie nie czekało na nich nic pewnego. Co i rusz Joadowie stają wobec czegoś, co w filozofii zwykło się nazywać sytuacją graniczną. Są to wydarzenia, w obliczu których człowiek – poprzez wybór, jakiego dokonuje – dowiaduje się najgłębszej prawdy o sobie. Opisana przez autora wielka migracja jest szczególna, bo sama jest ogromną sytuacją graniczną, składającą się z olbrzymiej ilości pomniejszych. Tutaj nawet przebicie opony urasta do niezwykłej rangi, przyprawiając serca bohaterów o ból związany z dobrem rodziny. Nie wspominając o sprawach bardziej doniosłych, jak codzienny głód, śmierć, opuszczenie, ale także pomoc, serdeczność i miłość. Droga do Kalifornii to sprawdzian z tego, kim się jest – czy żyje się nadzieją, przeszłością lub egoizmem; czy odkryje się w sobie przywódcę, szaleńca, niemoc albo przeciwnie, osobę oddaną całym sercem rodzinie. Wędrówka to także wielkie przetasowanie ról społecznych, kiedy np. kobiety biorą odpowiedzialność za rodzinę, bo mężczyzn nieubłaganie zżera nostalgia za utraconą ziemią.

„Grona gniewu” są podzielone na przeplatające się rozdziały. Jedne traktują o perypetiach rodziny Joadów, zaś drugie skupiają się na jakimś charakterystycznym aspekcie migracji. Te ostatnie są krótsze, ale i bardziej poetyckie – Steinbeck z wirtuozerią dociera do istoty danego zagadnienia i w żywych barwach przekazuje emocje ludzi, którym odmówiono godności, których ograbiono i wygnano.

Książka laureata nagrody Nobla to również swoisty traktat o społeczeństwie – jego ciemnych oraz jasnych stronach. Z kart bije niezmierzona sympatia do skrzywdzonych ludzi, którzy w całej tej zawierusze potrafią zachowywać się względem siebie z szacunkiem. Z drugiej strony postawiona jest władza, bezosobowe banki, wyzyskiwacze i ci, którzy, marząc o lepszym życiu, na marzeniach poprzestają. Wrażliwość Steinbecka na krzywdę ludzką i niesprawiedliwość jest godna uznania; „Grona gniewu” są wielką lekcją empatii i wezwaniem do zrozumienia sytuacji drugiego. Nie uświadczy się także w książce zbędnych słów, nieodpowiednich tonów, popadania w płaczliwość bądź bicia w patetyczne dzwony. Forma i treść pasują do siebie niczym rękawiczka do dłoni.

„Grona gniewu” to perełka i absolutny klasyk. Takie pozycje nie tylko opowiadają historię, lecz sprawiają ponadto, że daną opowieścią się żyje, zapada ona w pamięć i porusza do głębi. Dzięki takim książkom oraz autorom ludzka wrażliwość ożywia się i wyostrza.