Leksykon – kryteria wyboru

W literaturze przedmiotu brakuje zgody co do określenia filmu biblijnego. Wynika to po części stąd, że podejście twórców do tematów i ksiąg biblijnych bywa diametralnie zróżnicowane: od widowiskowego rozmachu filmów kostiumowych aż do duchowej głębi filmów, których przesłanie biblijne – czasem ukryte – jest w stanie komunikować autentyczne doświadczenie religijne. Stąd nie wydaje się możliwe zaproponowanie jednej prostej definicji. Sfilmowanie Biblii okazuje się trudnym przedsięwzięciem również dlatego, że chodzi o ekranizację zasadniczego tekstu wiary dla wyznawców judaizmu i chrześcijaństwa, tekstu literackiego stanowiącego część kulturowego dziedzictwa ludzkości. Od tysiącleci trwają dyskusje, jakie sposoby tłumaczenia Biblii są najlepsze (w uproszczeniu: dosłowne czy raczej oddające sens), ponadto w samej Biblii istnieją zróżnicowane gatunki literackie: także w przypadku filmu podejmującego tematykę biblijną należy więc zgodzić się z istnieniem dość rozbudowanej typologii.

Wybór 100 filmów do niniejszego Leksykonu niósł ze sobą szereg trudności. Pierwsza z nich związana jest z wyznaczeniem obszaru „kina biblijnego”: jak widać, nie są to wyłącznie filmy, których scenariusze stanowią adaptacje tekstów Starego i Nowego Testamentu; mianem biblijnych określić należy również przynajmniej niektóre transformacje, nawiązujące do odległych nieraz czasowo i kulturowo wydarzeń biblijnych. Kolejną trudnością okazało się kryterium wyboru spośród kilkuset filmów „wprost” biblijnych i licznych „transformacji” postaci czy tematów Biblii.

Mimo iż filmy o tematyce biblijnej od samego początku cieszyły się dużą popularnością, bijąc nieraz rekordy oglądalności, jak np. Jezus (reż. R. Young, 1999) w USA, wiele z nich pozostaje nieznanych polskiemu widzowi. Przez kilkadziesiąt powojennych lat filmy o tematyce religijnej ze względów przede wszystkim światopoglądowych nie trafiały do oficjalnej dystrybucji kinowej czy telewizyjnej w Polsce.

Warto pamiętać, że kino biblijne tworzyli wielcy i znani filmowcy, zarówno wierzący, jak i wprost deklarujący dystans wobec chrześcijaństwa i wiary. Wśród nich nie sposób nie dostrzec Denysa Arcanda (Jezus z Montrealu), Roberta Benigniego (Przeszkadzasz mi), Marcela Carné (Biblia), Michaela Curtiza (Arka Noego), Juliena Duviviera (Golgota), Jeana-Luca Godarda (Zdrowaś Mario), Davida W. Griffitha (Nietolerancja), Normana Jewisona (Jesus Christ Superstar), Manoela de Oliveiry (Misterium wiosenne), Ermanna Olmiego (Biblia – Genesis), Piera Paola Pasoliniego (Twaróg i Ewangelia wg świętego Mateusza), Roberta Rosselliniego (Mesjasz i Dzieje Apostolskie), Wima Wendersa (Niebo nad Berlinem), Franca Zeffirellego (Jezus z Nazaretu). Wśród polskich reżyserów zainteresowanie Biblią było znacznie rzadsze i raczej pośrednie, co widać na przykładzie Piłata i innych Andrzeja Wajdy oraz Dekalogu Krzysztofa Kieślowskiego. W filmach biblijnych pojawiali się również wybitni aktorzy: w roli Abrahama występował m.in. Richard Harris (Abraham) i Martin Landau, zaś żony Mojżesza, Sary, Jacqueline Bisset (U zarania). Mojżesza grał Charlton Heston (Dziesięcioro przykazań) i Ben Kingsley (Mojżesz), Dawidem był Gregory Peck (Dawid i Batszeba), Richard Gere (Król Dawid) i Max von Sydow a jego żoną Batszebą Anouk Aimée (Salomon). Jezusem był Max von Sydow, Willem Dafoe i James Caviezel; w roli Marii, Matki Jezusa, występowały m. in. Olivia Hussey, Penelope Cruz, Jacqueline Bisset i Maia Morgenstern, zaś Marii Magdaleny Anne Bancroft, Barbara Hershey, Maria Grazia Cucinotta i Monica Bellucci.

Starałem się również zebrać filmy ilustrujące losy najważniejszych protagonistów kolejnych ksiąg Biblii, poczynając od opowiadaniu o stworzeniu świata (Biblia Hustona), o Potopie (Arka Noego), poprzez dzieje Patriarchów (np. Abraham, Jakub, Józef z telewizyjnej serii Biblia), powstanie i upadek Królestwa Judy i Izraela (Jeremiasz, Estera), aż po Ewangelie (obok adaptacji życia Jezusa filmy ukazują także postacie kobiece: Maria z Nazaretu, Maria Magdalena), losy pierwszych chrześcijan opisane w Dziejach Apostolskich czy listach Nowego Testamentu (Dzieje Apostolskie, Święty Paweł), na księdze Apokalipsy kończąc (Apokalipsa świętego Jana).

Leksykon stara się być przewodnikiem przedstawiającym szerokie spektrum filmów inspirowanych zarówno przez Stary, jak i Nowy Testament: obok filmowych arcydzieł (Ewangelia według świętego Mateusza Pasoliniego) można tu znaleźć filmy mniej udane, choć często szeroko znane (jak np. Jezus Sykesa i Krisha). Obok produkcji najnowszych (Pasja Gibsona, 2004), znanych z ekranów telewizyjnych czy wideo (Jezus z Nazaretu Zeffirellego, 1974) są tu filmy dawne, ukryte w archiwach, niedostępne dla zwykłego widza, ważne jednak dla zrozumienia dziejów kina biblijnego (Życie i Męka Chrystusa braci Lumiére z 1897 czy Chrystus chodzący po wodzie Mélièsa z 1899). Omówienia filmów z szacunkiem dotykających sfery sacrum (Mesjasz Rosselliniego) sąsiadują z prezentacjami filmów wywołujących gorące dyskusje, a wręcz mogących skandalizować (Ostatnie kuszenie Chrystusa Scorsesego, Żywot Briana grupy Monty Pythona). Obok filmów kostiumowych (Dziesięcioro przykazań DeMille’a) wyraźna inspiracja biblijna znajduje się w dramatach (Słowo Dreyera, Ostatnia Wieczerza Gutiérreza Alea), filmach muzycznych (Mojżesz i Aaron), musicalach (Godspell), animowanych (Stworzenie świata Hofmana, Książę Egiptu). Obok filmów o prostym i jednoznacznym biblijnym rodowodzie są i takie, które znacznie nieraz odchodzą od pierwotnego materiału biblijnego (Arka Noego Johna Irvina), posługują się apokryfami (Ogrody Raju D’Alatriego) oraz interesujące obrazy, których dopiero uważna interpretacja pozwala na odczytanie treści staro- czy nowotestamentowych (Dzień zagłady, Matrix, Zielona mila).

Ks. Marek Lis