Recenzja książki "Bałkany wyobrażone"

Maria Todorova. Bałkany wyobrażone.
Dostępność: 1-2 dni robocze
Cena: 35,90 zł  39,90

„Bałkany wyobrażone” to obszerna praca naukowa dotycząca problemu postrzegania Bałkanów przez narody zachodnie, jak również przez mieszkańców tego obszaru. „Problem” wydaje się być tutaj jak najbardziej adekwatnym słowem, ponieważ, jak dowodzi Maria Todorova, sama nazwa tego regionu budzi często negatywne skojarzenia. Autorka wskazuje historyczne i kulturowe przyczyny pejoratywnego wizerunku krajów bałkańskich. Inicjuje też dyskusję na temat słuszności takiej percepcji Bałkanów.

W obszernym wstępie Todorova wyjaśnia powody napisania swojej książki oraz opisuje trudności, jakie związane są z badaniami tego tematu. Autorka jest historyczką i filozofką, wywodzi się z Bułgarii, choć w tej chwili na stałe mieszka w Stanach Zjednoczonych. Jest więc osobą mogącą spojrzeć na Bałkany z zewnątrz, będąc jednocześnie bezpośrednio zaangażowaną w dotyczące ich problemy. Maria Todorova wskazuje też autorów źródeł, z jakich korzystała, i twórców koncepcji, na których się opiera. Kreśli w ten sposób pewien obraz, dający czytelnikowi podstawę do interpretacji dalszej lektury.

Badania Todorovej nie ograniczają się do jednego tylko aspektu Bałkanów jako obszaru geograficznego. W „Bałkanach wyobrażonych” nazwa ta staje się pojęciem oznaczającym kulturę, ukształtowanym przez burzliwą historię tej części Europy. Czytelnicy nieznający tego tematu nie będą mieli okazji uzupełnić swoich wiadomości. Autorka zakłada, że czytający posiada przynajmniej minimalną wiedzę o tym regionie. Pomimo tego praca ta nie jest hermetyczna, będzie zrozumiała również dla tych, którzy nie zetknęli się wcześniej z tematem Bałkanów.

Książka Marii Todorovej pokazuje, jak trudno jest zdefiniować ów region. Autorka podczas próby opisania swoich stron rodzinnych bierze pod uwagę multum czynników, stara się obrać jak najszerszy punkt widzenia. Jest to niełatwe przede wszystkim ze względów geopolitycznych. Bałkany od zawsze znajdowały się na granicy: Wschodu i Zachodu, chrześcijaństwa i Islamu, Europy i Imperium Osmańskiego. Wątpliwości w temacie ich przynależności wciąż powracają: które kraje określić można jako bałkańskie, które nie; czy obszar ten to Europa Środkowa, czy może Wschodnia? Sprawę pogarsza dodatkowo fakt, że z regionem tym niemal od zawsze wiąże się dużo emocji. Widziany jest on najczęściej przez pryzmat mniej lub bardziej oczywistych stereotypów, częściej negatywnych niż pozytywnych. Dodatkowo był to niemal od zawsze obszar niespokojny, a ostatnia wojna w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku dolała tylko oliwy do ognia.

„Bałkany wyobrażone” to książka przeznaczona dla czytelnika amerykańskiego. Autorka mówi o tym wprost we wstępie do swojej pracy. Zajmuje się przede wszystkim obrazem Bałkanów w świadomości Amerykanów, pod ich kątem przeprowadza analizę i do nich kieruje swoje argumenty. Polski czytelnik nie zawsze będzie czuł się bezpośrednim odbiorcą książki. Z jednej strony pozwala to na bardziej obiektywną analizę tez autorki, z drugiej utrudnia ustosunkowanie się do niektórych poruszonych w książce zagadnień.

Książka wykracza jednak daleko poza ramy amerykańskiego postrzegania Bałkanów. Jej tematem jest przede wszystkim kwestia tożsamości mieszkańców krajów bałkańskich. Oni również „wyobrażają” sobie swój dom, często, świadomie lub nie, opierając się na popularnych w innych częściach Europy opiniach. Znajduje to swoje odbicie w literaturze, sztuce, a także w mentalności tych ludzi.

Maria Todorova w „Bałkanach wyobrażonych” próbuje zdefiniować nie tylko pojęcie Bałkanów, lecz również Europy Środkowej, a to jest już temat, który dotyczy bezpośrednio także nas, Polaków. I nam nie jest obce budowanie własnej tożsamości w oparciu o to, jak widzą nas inni. Borykamy się z tym samym problemem, na różnych płaszczyznach, począwszy od dowcipów, skończywszy na emigracji lub interpretacji faktów historycznych. Książka Todorovej stawia pewne pytania, podsuwa myśli, które można później rozwinąć, obierając siebie za głównych bohaterów.

„Bałkany wyobrażone” czyta się dobrze i szybko. Autorka klarownie przedstawia swoje argumenty, nie uciekając się do nacechowanej emocjami retoryki. Pomimo tego widać wyraźnie, że książka, oprócz swojej wartości naukowej, jest przede wszystkim apelem do każdego czytającego. Apelem o zmianę w sposobie myślenia o Bałkanach. O danie tym ziemiom takich samych szans, jakie dajemy innym krajom, bez klasyfikowania ich od samego początku jako obszar gorszy, mniej rozwinięty, dziki, nie rokujący nadziei. Książka nasuwa zaskakujący wniosek: w jakimś stopniu my sami odpowiedzialni jesteśmy za to, jakie są i jakie będą Bałkany, kształtując je swoim własnym podejściem. A jeśli przenieść to rozumowanie dalej, to samo można powiedzieć o Polsce. I o każdym innym kraju.

„Bałkany wyobrażone” to rzetelnie napisana i udokumentowana praca naukowa, ukazująca przekrój przez opinie, poglądy i teorie dotyczące charakteru tej części Europy. Jest również wspaniałym przewodnikiem po światowej literaturze dotyczącej Bałkanów. Bibliografia zawiera około stu stron. Zainteresowani dalszym zgłębianiem tematu będą mieli z czego wybierać. Najkrócej mówiąc, książka jest lekturą obowiązkową dla każdego, kto interesuje się Bałkanami, ale jednocześnie jest na tyle obszerna tematycznie, że grono jej czytelników będzie z pewnością o wiele szersze.