Recenzja książki "Pustelnia parmeńska"

Stendhal. Pustelnia parmeńska.
Dostępność: 1-2 dni robocze
Cena: 35,90 zł  39,90

Północne Włochy końca XVIII, a początku XIX wieku, nie były spokojnym terenem działań historii. Wpierw zawitał tam Napoleon, niosąc powiew świeżości w skostniałych monarchiach, pogrążonych w konwenansach i małostkowości tamtejszych królików; zaś potem – po klęsce „małego kaprala” – miejsca te na nowo zatopiły się w odmętach ancien régime’u. W tych współczesnych sobie czasach francuski autor Stendhal umieścił akcję „Pustelni parmeńskiej”, zachwalanej przez wydawcę jako „arcydzieło literatury światowej” (o czym słów kilka będzie później).

Fabuła koncentruje się wokół dwójki bohaterów, Fabrycego del Dongo oraz jego ciotki, zapamiętale oddanej bratankowi. Przyszło im żyć w burzliwych czasach, kiedy myśl oświeceniowa zaczęła ustępować pola romantycznemu duchowi, na nowo kształtującemu uczucia ludzi. Całość spowita jest szeregiem wydarzeń wynikających w głównej mierze z impulsów charakteru (jak nagła wyprawa młokosa Fabrycego pod Waterloo), czy też wszelkiej maści intryg, dając tym samym barwną panoramę nie tylko północnych rubieży Włoch, ale przede wszystkim mentalności ich bohaterów, której objaśnienia podjął się Stendhal (o Włochach tamtego okresu pisze nieraz niczym o przybyszach z innego świata, bowiem jego zdaniem ich odmienna umysłowość – i wynikające zeń zachowanie – mogłyby uderzyć nieostrzeżonego zawczasu czytelnika).

„Pustelnia parmeńska” urzeka językiem, nieco już staroświeckim (przekładu dokonał Boy-Żeleński), ale bynajmniej nie pokrytym przeszkadzającą w czytaniu patyną. Czuć tutaj poezję prześwitującą przez niektóre wersy, szczególnie te dotyczące myśli bohaterów. Z kolei ów aspekt – życie wewnętrzne – urósł w mych oczach do największej zalety powieści Stendhala. Opisy życia wyobraźni, która raz niemiłosiernie katuje, innym razem wynosi bohaterów pod niebiosa, są oddane z mistrzowską precyzją języka oraz delikatną wrażliwością co do treści uczuć i myśli. Najbardziej widać to w późniejszych etapach książki, gdy Fabrycy zmaga się ze swoją skazą – jakoby niemożliwością było dlań doznać i odwzajemnić miłość. Żeby za wiele nie zdradzić, powiem jedynie, iż fragmenty z ptaszarnią w tle dostarczają wykwintnej uczty, jeśli chodzi o emocje targające młodymi ludźmi. A że bohaterów jest tutaj całe mrowie – i każdy z nich jest inny – „Pustelnia parmeńska” stanowi okazały wachlarz ludzkich charakterów, zarówno podłych i małostkowych, jak i zdolnych do poświęcenia, nierzadko przy tym rozdartych wewnętrznie. Wcale niezgorzej prezentuje się sama fabuła; wyjątkowo zacnie przedstawione są intrygi dworskie, niekiedy wywracające do góry nogami życie ludzkie. Ich opisy czyta się z przyjemnością, wikłając się w siatkę walk stronnictw i bolejąc nad nierozważnymi krokami niektórych postaci, lub – z drugiej strony – ciesząc się ich tryumfem. Godnym wspomnienia „bohaterem” są także tereny Włoch – od Parmy po Bolonię. Krajobraz polityczny tamtego okresu to obraz niezbyt miły dla oka, gdzie naczelną maksymą było wyzbycie się samodzielnego myślenia, bo mogło zaprowadzić do więzienia albo i na szafot. Podzielone na mikro-państewka Włochy dalekie były od swej dawnej świetności, choćby z czasów Renesansu. Ujarzmione przez Austriaków i Hiszpanów, zostały zdominowane przez reakcyjną konserwę, dla której „dobro wspólne” oznaczało nic innego, jak tylko pełen przepychu dwór. Może „Pustelnia parmeńska” nie jest wnikliwym traktatem o polityce tamtego okresu, ale wcale nieźle zdaje sprawę z niezbyt miłego stylu rządzenia, gdzie czyjeś życie mogło zależeć nie od rzeczywistej winy bądź zasługi, lecz od kaprysu władcy, zrażonego jakąś błahostką. Tym samym Stendhal subtelnie krytykował swą epokę.

Niemniej powieść nie jest idealna. Choć momentami bije z niej geniusz, to trudno wyczuć jego ducha w całości. Książka nie jest w stanie zawładnąć uwagą tak, jak czyni to prawdziwe arcydzieło. Nie ma tutaj cały czas tej siły, która każe nie robić nic innego, jak tylko wertować strona za stroną. Samo zakończenie wywołuje ambiwalentne uczucia. Chociaż końcowe partie zachwycają, to naraz autor przeskakuje trzy lata w czasie i dosłownie na paru stronach – gnając na łeb na szyję – rozprawia się ze wszystkim. Zaskoczenie gwarantowane, ale nie z rodzaju tych najszczęśliwszych; raczej pozostawia odrobinę niedosytu. Pocieszeniem jest, że tym zabiegiem autor gwałtowniej daje do zrozumienia, że egzystencja bez miłości niewarta jest przeżycia. Jeżeli kogoś interesuje nade wszystko życie wewnętrzne bohaterów książki, to Stendhal jest godnym wysłuchania nauczycielem, zaś „Pustelnia parmeńska” wybornym zbiorem przykładów do analizy, w dodatku podanym w ciekawej otoczce mentalności włoskiej przełomu wieków.