Recenzja książki "Ks. Józef Tischner"

Z myślą Józefa Tischnera po raz pierwszy spotkałem się na drugim roku studiów. W ramach zajęć mieliśmy przeczytać „Filozofię dramatu”. Pamiętam, że była to lektura wstrząsająca. Wcześniej chyba tylko prace Immanuela Kanta wywarły na mnie takie wrażenie. Od tamtego czasu nieraz powracałem do przemyśleń filozofa-górala, zaś jego samego – choć już nie żył – obdarzyłem ogromną, nieustającą estymą. Swego czasu wydawnictwo Świat Książki za zgodą Znaku wznowiło jego biografię, pióra Wojciecha Bonowicza, w serii „Autorytety”. Jakkolwiek w przypadku filozofii historię życia danego myśliciela da się oddzielić od jego pism, to ciekawą rzeczą pozostaje zobaczenie, jak żył i zmagał się z dziejowymi sytuacjami. Niekiedy można przy tym zaobserwować, że na obszary zainteresowań filozofa wpłynęły pewne epokowe wydarzenia bądź też środowisko, w jakim się wychował.

Józef Tischner, urodzony w XX-leciu międzywojennym, dorastał w rodzinie nauczycielskiej (rodzice byli belframi), pobożnej (siostry matki były zakonnicami) oraz chłopskiej (dziadek był obdarzonym mirem gospodarzem). Wszystkie te wymiary znalazły syntezę w osobie autora „Myślenia według wartości” – jako wykładowcy akademickiego, duszpasterza oraz orędownika „pracy nad pracą” i kultury góralskiej. Połączenie to dokonywało się na przestrzeni burzliwych dziejów – wojny i okupacji, władzy komunistów i zmian po pamiętnym roku ’89. Niemniej na tle tych wszystkich wydarzeń profesor Tischner w każdym przypadku był sobą (kwestia autentyczności była jedną z koronnych, którymi się zajmował). Pozostawał wierny idei dialogu, czym często ściągał sobie na głowę gromy, co jednak umacniało w nim nadzieję na owocną dyskusję, a nie kazało odwracać się do kogoś plecami. Wiązał się w polemikę z marksizmem, stopniowo docierając do ujawnienia iluzji tego stanowiska jako źródłowo nieetycznego. Spierał się z polskim tomizmem, któremu co i rusz wytykał skostniałość, niechęć w podejmowaniu trosk zwykłych ludzi oraz podejrzliwość w stosunku do nowych prądów filozoficznych, które z góry traktowano jako zagrożenie. Natomiast sam wychodził naprzeciw filozofii współczesnej, zawsze krytycznie, ale i życzliwie, szukając w nich nadziei, które mogłyby pomóc zrozumieć człowieka, szczególnie jego kondycję po Oświęcimiu i Kołymie.

Charakterystyczną cechą książki są społeczne oceny Tischnera, zaskakujące aktualnością tyle lat po publikacji i pozornej zmianie realiów. Najwyraźniej widać to na przykładzie analizy pojęcia „homo sovieticus”, którego duch unosi się i nad współczesnym społeczeństwem, oraz powtarzaniem do bólu oczywistej prawdy, że etyki nie można składać na ołtarzu polityki. Absolutna perfekcja!

Wszelako biografia Tischnera nie prezentuje wyłącznie jego ścieżki naukowej. Wojciech Bonowicz odmalował portret filozofa-górala również w innych barwach: księdza pochłoniętego duszpasterstwem (cudowne fragmenty o mszach dla dzieci), przyjaciela, człowieka oddanego rodzinie i Podhalu, oraz tytana pracy – osoby, która w kontakcie z drugim człowiekiem widziała sens istnienia. Dużo miejsca poświęcono charakterowi Tischnera – zarazem silnego, jak i spolegliwego. Wiele razy można uśmiać się z przykładów jego przekory i poczucia humoru. Przejmujący jest ostatni rozdział, w którym ukazane jest spotkanie profesora Tischnera ze śmiercią, pełne spokoju i pokory. Pomimo uderzających zmian fizycznych, które widać na dołączonych do książki zdjęciach, pozostał sobą.

Chociaż sam Tischner miał gorzką świadomość tego, że jego myśl i czynione społeczeństwu polskiemu rachunki sumienia są często puszczane mimo uszu albo wywołują złość, to raz zasiane nasiona zaczęły owocować. Za jego życia powstał Instytut Nauk o Człowieku w Wiedniu. Po śmierci uczniowie i przyjaciele założyli Instytut Myśli Józefa Tischnera. Corocznie odbywają się też Dni Tischnerowskie. Każdemu, kto chce bliżej zaznajomić się z myślą Tischnera, polecam wybór jego pism filozoficznych „O człowieku” (pod redakcją jego ucznia, Aleksandra Bobki). Toteż profesor Tischner nadal żyje, zaś jego historię pięknie opisał Wojciech Bonowicz.