Anatomia Fantastyki - 18 - (3/2011)

okładka Redaktor naczelny: Grzegorz Szczepaniak


Rafał Nawrocki Literatura. Nauka. Herezja. Snerg

Od redaktora serii "Anatomia Fantastyki"

Tematyka science fiction niezwykle rzadko gościła czy to na łamach kwartalnika, czy w serii "Anatomia Fantastyki". Może dlatego, że w przeciwieństwie do fantasy i horroru, ta odmiana fantazjowania doczekała się w Polsce kilku obszernych opracowań. Ale nawet w tej stosunkowo dobrze przebadanej dziedzinie nie brakuje zagadnień wymagających krytycznej refleksji. Dlatego z nieukrywaną satysfakcją prezentujemy dziś Czytelnikom książkę dr. Rafała Nawrockiego Literatura. Nauka. Herezja. Snerg.

Trudno w to uwierzyć, ale twórczości Adama Wiśniewskiego-Snerga nie poświęcono dotąd osobnej publikacji. Nie pierwszy raz AF nadrabia wieloletnie zaniedbania, chociaż ta skromna książka z całą pewnością nie wypełni wszystkich luk Snergologii. Od czegoś trzeba jednak zacząć, a poza tym - temu wybitnemu autorowi w 16 lat po śmierci należy się chociażby taki krytycznoliteracki trybut.

Oddawany do Waszych rąk tom składa się z dwóch esejów (jednego - będącego monografią powieści Robot i jednocześnie przeredagowaną i poprawioną pracą magisterską oraz drugiego - poświęconego tekstom wydanym po śmierci autora Według łotra). Całości dopełniają: sfingowany wywiad ze starszym bratem pisarza
- Stanisławem Wiśniewskim (skompilowany przez Nawrockiego ze wspomnień nieżyjącego już niestety brata Snerga) oraz kalendarium życia i twórczości Adama Wiśniewskiego-Snerga. Więcej na temat zawartości tej książki napisał w "Przedmowie" prof. Antoni Smuszkiewicz (promotor Rafała Nawrockiego), zatem mi pozostaje już tylko zaprosić Was do lektury.

Na zakończenie chciałbym jeszcze podziękować Pani Irenie Wiśniewskiej i Katarzynie Kaście za udostępnienie zdjęć Stanisława Wiśniewskiego i Adama Wiśniewskiego-Snerga do naszej publikacji.

Grzegorz Szczepaniak

Książka ta powstała w paru etapach. Podstawą części pierwszej była praca magisterska, napisana i obroniona w 2001 roku pod kierunkiem prof. dr hab. Antoniego Smuszkiewicza. Ponieważ od tego czasu zaszło wiele zmian w spuściźnie i recepcji Wiśniewskiego-Snerga, zdecydowałem się na dodanie części drugiej, omawiającej powieści wydane pośmiertnie i przypominającej inne utwory Snerga z perspektywy nowego dziesięciolecia.

"Wywiad" z bratem pisarza, Stanisławem Wiśniewskim, stworzyłem w tym roku na podstawie badań rozpoczętych w roku 2006.

Przedmowa

Z Adamem Wiśniewskim-Snergiem miałem zaszczyt i przyjemność spotkać się w październiku 1984 roku na seminarium zorganizowanym przez redakcję "Fantastyki" w Staszowie koło Kielc. W programie tej interesującej imprezy - obok referatów, prelekcji i dyskusji - organizatorzy umieścili również spotkania pisarzy i krytyków z czytelnikami w okolicznych placówkach kulturalnych i szkołach średnich. Na jedno z takich spotkań w liceum ogólnokształcącym zostałem zaproszony, aby towarzyszyć Autorowi Robota. Pamiętam, że Pan Adam bardzo się z tego mojego partnerowania ucieszył. Opowiadał młodzieży o swojej twórczości, ja z kolei mówiłem trochę o poetyce science fiction i o paru faktach z historii tego gatunku. Przy okazji tego spotkania miałem sposobność porozmawiać ze znanym i cieszą-cym się już wówczas zasłużoną sławą pisarzem, ale dziś z żalem przyznaję, że była to możliwość nie w pełni wykorzystana. W towarzyskiej rozmowie dotykaliśmy różnych kwestii, ale sprawy warsztatu literackiego, twórczości fantastycznonaukowej nie były pierwszo-planowe. Raczej tylko okazjonalnie pojawiały się wzmianki o codziennej pracy i o dłuższych w niej przerwach, po których powrót do pisania wymagał - jak mi się wówczas zdawało - żmudnego przypominania sobie porzuconego przed paru tygodniami wątku. Moje uwagi Pisarz skwitował krótkim i zaskakującym stwierdzeniem: "jeśli coś zapomniałem, to widocznie nie było to ważne i tym lepiej dla pisanego tekstu". Ta myśl, niezbyt dosłownie tu zacytowana, na długo utkwiła mi w pamięci. Nawiązując po trosze do teorii sytuacji dramatycznych Etienne Souriau oraz do warunków, jakie stwarza rachunek kombinatoryczny, fantazjował też interesująco o możliwości obliczenia pełnego zbioru potencjalnych utworów literackich, stworzonych w danym języku. Nie dopytywałem się o szcze-góły. Przy pierwszym spotkaniu nie wydawało mi się to stosowne. Mamy jeszcze czas - myślałem. Jakże się myliłem, niepomny słów księdza Jana Twardowskiego: "nie bądź pewny, że czas masz, bo pewność niepewna". Zaledwie jedenaście lat później Adama Wiśniewskiego-Snerga nie było już wśród nas. Pozostały utwory oraz ulotna pamięć przyjaciół i znajomych. Gorzej z pamięcią czytelników i wydawców. Pod koniec wieku XX i na początku XXI na rynku wydawniczym - w powodzi licznych polskich i zagranicznych tekstów fantastycznych w przeróżnych odmianach, barwach i odcieniach - trudno niestety znaleźć utwory Snerga.

Na niedługiej liście recenzji i opracowań krytycznoliterackich też brakuje wnikliwszych omówień, pogłębionej refleksji nad powieściami, które jeszcze niespełna czterdzieści lat temu budziły tyle emocji i nadziei na zmianę oblicza ówczesnej polskiej literatury fantastycznej. Witano w autorze Robota następcę Stanisława Lema. Potem inne wydarzenia i inne nastroje zaabsorbowały zbiorową świadomość Polaków, przyćmiły jego sławę, ale mimo to ma on swoje trwałe miejsce w historii literatury fantastycznej, a jego twórczość czeka na nowe odczytania, odkrycia i interpretacje.

Dlatego też z prawdziwą przyjemnością, i nie bez odrobiny satysfakcji, polecam książkę mojego ucznia, Rafała Nawrockiego, który pod moim kierunkiem napisał zarówno pracę magisterską Literatura, nauka, herezja.

O powieści "Robot" Adama Wiśniewskiego-Snerga (2001), jak i doktorską Wokół progu. Problemy transgresji w prozie niesamowitej polskiego romantyzmu, obronioną w roku 2010 na Wydziale Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i czekającą na opublikowanie, co - mam nadzieję - już wkrótce nastąpi.

Autor obu rozpraw, w czasie studiów magisterskich i doktoranckich, dał się poznać jako student inteligentny, błyskotliwy i dociekliwy. Świadczy o tym chociażby fakt, że niektóre partie swej pracy magisterskiej, dotyczące teorii fizycznych Adama Wiśniewskiego-Snerga, konsultował nawet z prof. dr hab. Wojciechem Nawrocikiem z Wydziału Fizyki UAM, aby się upewnić, czy fikcja literacka w utworach znakomitego pisarza ma jakiekolwiek odniesienia do rzeczywistości.

Nietrudno się domyślić, że polecana książka, pod nieznacznie zmienionym tytułem, jest ulepszoną wersją rozprawy magisterskiej, wzbogaconą o wspomnienia starszego brata Pisarza, Stanisława Wiśniewskiego, których fragmenty mój doktorant opublikował już wcześniej w "Czasie Fantastyki" (2008, z. 3). Jest ona - jak dotąd - jedyną tak obszerną i wnikliwą monografią na temat głośnej na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia powieści Robot, nad którą pisarz jeszcze wiele lat pracował, poprawiając i wydając jej kolejne wersje.

Celem rozprawy uczynił Rafał Nawrocki analizę wszystkich wydań powieści na tle pozostałych utworów Pisarza, a więc także opowiadań i quasi-naukowej rozprawy Jednolita teoria czasoprzestrzeni. Główny trzon monografii składa się z czterech rozdziałów, ujętych w klamrę Wstępu i Zakończenia oraz uzupełnionych zrekonstruowaną rozmową z bratem Pisarza, a także dość dokładnie opracowanym kalendarium życia i twór-czości Snerga. Omawiając cztery kolejne wersje Robota, skupia Nawrocki uwagę na poszukiwaniu istotnych dla wymowy utworu zmian i poprawek. Jako wnikliwy krytyk stara się również ocenić wysiłki Pisarza, mające na celu udoskonalenie utworu. Z kolei dokonując starannej analizy tego dzieła, na pierwszy plan swoich rozważań wysuwa szczególnie mocno podkreślone pytanie o istotę człowieczeństwa. "W myśl wymowy utworu - według Nawrockiego - człowieczeństwo to właśnie droga bez końca, ustawiczne poszukiwanie, przekraczanie kolejnych barier, rozdarcie bez możliwości osiągnięcia pełni". W następnym rozdziale, poświęconym omówieniu "bagażu nauk przyrodniczych", które zawsze fascynowały Pisarza, na specjalną uwagę zasługuje prezentacja oryginalnej teorii Nadistot, która stała się niejako znakiem rozpoznawczym pisarstwa Adama Wiśniewskiego--Snerga. Rozważania nad Robotem zamyka osadzenie go w kontekście literackim pozostałych utworów Pisarza, a także dzieł innych autorów, zwłaszcza tych uprawiających fantastykę naukową. Ponadto w podsumo-waniu sytuuje Nawrocki całą twórczość Snerga w krajobrazie światowej literatury fantastycznej, zestawiając ją z najwybitniejszymi dokonaniami Stanisława Lema oraz Philipa Dicka.

Na koniec warto też zwrócić uwagę, że monografia Rafała Nawrockiego jest znakomitą i nowatorską rozprawą bardzo potrzebną w dalszych badaniach nad polską fantastyką naukową. Napisana znakomitą polszczyzną i z dużym talentem literackim potwierdza zasadę, że o literaturze pięknej należy pisać tylko pięknie. Jej literacka uroda w najmniejszym stopniu nie zakłóca precyzji naukowej wypowiedzi. Wręcz przeciwnie - znakomicie ją uwypukla.

Antoni Smuszkiewicz
Poznań, wrzesień 2011

ISBN: 978-83-931206-5-9



Wydawnictwo: Gdański Klub Fantastyki
Tytuł: Anatomia Fantastyki
Data wydania: 12/2011
Liczba stron: 128
Format: A5
Dystrybucja: własna, sklepy specjalistyczne


blog comments powered by Disqus