Lud polski w walce z bałwanami


Ilekroć mówimy o wprowadzeniu na ziemiach Polski chrześcijaństwa, przed oczyma stają nam obrazy odmalowane w dziesiątkach książek historyczno-przygodowych. Przybywają misjonarze. Obalają posągi dawnych bogów, a na ich miejscu ustawiają Krzyże. Pogańskie bałwany topione są w mokradłach lub palone na stosach. Ruiny dawnych świątyń porasta trawa lub w miejscach tych wzniesione zostają kaplice.

Od szeregu lat archeolodzy specjalizujący się w badaniu wczesnego średniowiecza poszukują wszelkich możliwych śladów dawnych kultów. Jak do tej pory wyniki tych badań nie są zbyt oszałamiające. Zaledwie kilka grodzisk wczesnosłowiańskich mogło, jak się przypuszcza, pełnić funkcje sakralne. Świadczą o tym jamy wypełnione dużą ilością popiołu, przepalonych szczątków ludzkich i zwierzęcych. Jeszcze mniej znaleziono posągów dawnych bogów.

Najsłynniejszym tego typu obiektem jest przechowywany w Krakowie prawie trzymetrowej wysokości kamienny słup, pokryty z czterech stron rzeźbami, zwieńczony głową, która czterema twarzami patrzy w cztery strony świata. Znaleziono go w 1848 roku, niedaleko Liskowa, podczas prac nad regulacją rzeki Zbrucz (obecnie Ukraina). Archeolodzy wiążą go ze znajdującym się około trzy kilometry od tego miejsca grodem, który zapewne pełnił funkcje sakralne. Posąg obalony i wrzucony do rzeki z biegiem stuleci przesunął się nieco po jej dnie, by wreszcie utknąć na dobre w pobliżu brzegu. Rzeźba została mylnie nazwana Światowidem, nowsze badania nad słowiańskim panteonem pozwalają sadzić, ze chodzi raczej o Swarożyca. W latach pięćdziesiątych posag ten używany był do celów propagandy komunistycznej. Czerwoni harcerze zmuszani byli do składania przed nim kwiatów i odprawiania pseudopogańskich obrzędów. Zwyczaj składania kwiatów przetrwał po dziś dzień i co jakiś czas kustosze muzeum odkrywają ku swojemu zdumieniu wiązanki leżące u stóp posągu. Poganie widać trzymają się mocno.

"Światowid" jest najlepiej zachowaną słowiańską rzeźbą kultową z terenów Polski. Przejdźmy teraz do tych gorzej zachowanych. Z Jankowa koło Mogilna pochodzi drewniana głowa wysokości około dwudziestu centymetrów. Znaleziono ją podczas oczyszczania kanału oddzielającego brzeg jeziora od leżącej na nim wyspy. Głowa posiada w szyi otwór, w którym zapewne tkwił pierwotnie czop, mocujący ją do tułowia. Na wyspie archeolodzy odnaleźli pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu. Być może to właśnie z niego pochodzi ta smutna pozostałość dawnych wierzeń.

We wsi Dąbrówka koło Radomska znaleziono głowę, wraz z fragmentem tułowia. Znalezisko znajdowało się w stanie bardzo daleko posuniętego rozkładu i niestety uległo całkowitemu zniszczeniu podczas prób konserwacji. W roku 1956 w Łeźnie pod Kartuzami podczas robót ziemnych natrafiono na głaz narzutowy ozdobiony mocno zatartym wizerunkiem człowieka (boga?) siedzącego na koniu. Przed nim stoi człowiek trzymający w ręce róg. Postać jest niewielka, liczy koło 80 centymetrów wysokości. Bardzo podobny głaz ozdobiony postacią włócznika znajduje się wmurowany w podwaliny kościoła pod wezwaniem św. Piotra w Słupsku. Dwa inne wizerunki wykute w głazach pochodzą ze wsi Powierenie. Jedna z wyobrażonych na nich postaci trzyma w ręce kołacz, lub naczynie. Wreszcie najciekawszym obiektem tego typu jest znajdująca się w Łyścu figura klęczącego mężczyzny zwana Pielgrzymem, lub św. Emerykiem.

Warto wreszcie wspomnieć o posągach, które nie dotrwały do naszych czasów. Maciej Miechowita w 1521 roku opisał trzy kamienne posągi, które potrzaskane na kawałki leżały przed wejściem do kościoła św. Trójcy w Krakowie. Niewykluczone, że podczas prac wykopaliskowych lub innych robot ziemnych uda się je odnaleźć. W 1686 roku na Łysej Górze, w pobliżu kościoła znaleziono wydrążoną w skale skrytkę, a z niej wydobyto "pogańskiego bałwana starego wielce" oraz znaczną ilość węgli drzewnych. Historia milczy niestety na temat, co się z nim stało. W Chęcinach niedaleko zamku jeszcze w XIX wieku znajdowały się dwa posągi zwane Dziadem i Babą. Najbardziej monumentalnym posągiem bóstwa odkrytym na ziemiach polskich było zaskakujące znalezisko z Łopusznej koło Rohatynia. Z posągu liczącego pierwotnie grubo ponad trzy metry wysokości zachowały się masywne stopy i fragment łydek. Resztę pomysłowi krzewiciele chrześcijaństwa przekuli na ogromny kamienny krzyż. Ciekawy ten obiekt zaginął podczas drugiej wojny światowej.

Lata trzydzieste były wyjątkowo tragicznym okresem dla polskiej archeologii. We wsi Moliszewo wykopano znacznych rozmiarów posąg drewniany, prawdopodobnie przedstawiający bóstwo słowiańskie. Nim jednak władze zdążyły zabezpieczyć znalezisko, "uświadomione religijnie" chłopstwo porąbało "bałwana" na kawałki i spaliło. W tym samym roku w Witowie koło Nieszawy chłop wyorał z pola posąg kamienny przedstawiający Światowida. Niestety rozbił go młotem na kawałki, które następnie sprzedał na budowę drogi. Sic transit gloria mundi...

Informator GKF - 147 - (7/2001)

Wydawnictwo: Gdański Klub Fantastyki
Tytuł: Informator GKF
Data wydania: 7/2001
Format: A5
Papier: matowy
Druk: cz.-b.


blog comments powered by Disqus