Świat Dysku

Terry Pratchett i jego Świat Dysku

Terry Pratchett - moralista, filozof, humanista, humorysta, odwołujący się do obecnej rzeczywistości, a także do zdarzeń historycznych i fikcyjnych intelektualista. Twórca ponad 30 książek wchodzących w skład cyklu przygód, rozgrywających się w wymyślonym przez niego Świecie Dysku. Ponadto napisał on dwie trylogie. Pierwsza z nich opowiada o przygodach młodzieńca Johnna Maxwella i jego dziwacznych przyjaciołach. Druga natomiast o perypetiach kilkucentymetrowych, humanoidalnych stworzonkach (Nomach) mieszkających na Ziemi. Wraz z Neilem Gaimanem stworzył on niebanalną parodię filmu Omen.

Wszystko zaczęło się w 1971 roku, gdy Pratchett wydał pierwszą swą książkę Dywan, prezentującą zamieszkujące w dywanie ludki. Sławę przyniosły mu książki z cyklu Świat Dysku. To tutaj Terry - nie bez przyczyny nazwany Dickensem XX wieku - prezentuje swój literacki kunszt, przedstawiając nasz świat w krzywym zwierciadle, uwypuklającym wszystkie nasze wady, niedociągnięcia, wariactwa, etc. To tu ukazuje całą gromadę niecodziennych, wnikliwie rozbudowanych pod względem osobowości postaci: tchórzliwych magów, otyłych czarodziejów, budzące powszechny lęk i szacunek wiedźmy, flegmatycznych strażników, komiczną Śmierć, a nawet chodzący na setce nóżek, pożerający wszystko i wszystkich na swej drodze kufer oraz orangutana, będącego bibliotekarzem na Niewidocznym Uniwersytecie.

W odległym, trochę już zużytym układzie współrzędnych, na płaszczyźnie astralnej, która nigdy nie była szczególnie płaska...( Kolor Magii 1983), tak rozpoczyna się pierwsza książka ze Świata Dysku. Dysk jest prawie całkowicie płaski, zgodnie z indyjskimi legendami, z których Pratchett korzystał, podczas tworzenia swego świata. Znajduje się on na grzbietach czterech słoni (Berilia, Wielki T'Phon, Jerakeen, Tubul), które natomiast stoją na skorupie ogromnego (a może nawet jeszcze większego) żółwia A'Tuina, ociężale płynącego przez wszechświat. Rok na Dysku trwa 13 miesięcy i liczy około 800 dni. Kompas wskazuje cztery główne kierunki: osiowy, obrotowy, krawędziowy oraz opaczny. Tylko tutaj szansa jedna na milion, sprawdza się w dziewięciu na dziesięć przypadków!

Angielski pisarz stworzył ten świat, by móc stroić sobie żarty ze znanych schematów fantasy. Z czasem Dysk zaczął żyć własnym życiem, a jego bohaterowie wprost wymykali się Pratchettowi spod jego twórczej władzy, prowadząc często do zaskakujących (zwłaszcza dla ich twórcy) zdarzeń i zabawnych sytuacji.

Nie trudno jest znaleźć podobieństwa krajów i krain znajdujących się na Dysku, z tymi z naszej rzeczywistości. I tak Efebia, gdzie filozofie sprawdzają słuszność swych twierdzeń, strzelając z łuków do żółwi, to starożytna Grecja, a Djelibeybi - kraina nad rzeką Djel to starożytny Egipt. Imperium Agatejskie z armiami z terakoty i trudnymi egzaminami z literatury dla potencjalnych czyścicieli szamba, to połączenie dawnych i współczesnych Chin. Genoa, baśniowe miasto, pełne magii voodoo, do którego udają się trzy wiedźmy w Wyprawie Czarownic, przypomina Nowy Orlean. Daleko oddalona od reszty krain na Dysku, wyspa XXXX pełna kangurów, okrągłych kapeluszy i puszkowego piwa, to oczywiście Australia.

Pratchett w bardzo zręczny sposób, żartuje sobie ze znanych bajkowych faktów, a także z dzieł Williama Szekspira (Makbeta, Snu Nocy Letniej, Hamleta) i z książek popularnych pisarzy fantasy: F. Leibera, M. Moorcocka, czy twórcy legendarnej postaci Conana Barbarzyńcy, R. Howarda.

Kopciuszek nie chce wyjść za księcia, ponieważ ten jest żabą (Wyprawa Czarownic 1991), a królewski błazen zostaje mianowany na króla (Trzy wiedźmy 1988). Conan Barbarzyńca na Dysku ma na imię Cohen i jest bezzębnym staruszkiem, chodzącym w butach ortopedycznych.

Książki z cyklu Świat Dysku, można podzielić na cztery oddzielne cykle przygód poniższych bohaterów. Ciągle pakującego się w kłopoty i o dziwo wychodzącego z nich bez żadnego szwanku Rincewinda, pełną uporu i zasad, które powinni przestrzegać wszyscy z wyjątkiem niej samej, wiedźmie - babci Weatherwax, antropomorficznie zaprezentowanej Śmierci o kościstym ciele i GŁUCHYM, PEŁNYM GROZY głosie, oraz o strażnikach z Ankh-Morpork, unikających wszelkich niebezpieczeństw, ale również dzielnie - w większości przypadków - stawiających czoło złu.

Rincewind jest uznany za najgorszego maga jaki kiedykolwiek żył na Dysku. W ryzykownych przygodach towarzyszy mu stworzony z drewna magicznej, myślącej gruszy, niezniszczalny Bagaż. Największym marzeniem maga jest spędzić życie w spokoju na jakimś bezludzi. Z powodu swej znajomości ze Śmiercią, za nic nie może zrealizować tego osobistego życzenia. Rincewind - tchórzliwy, flegmatyczny, cyniczny mag-partacz jest przeciwieństwem bohaterów w stylu Conana. Pojawia się w książkach: Kolor magii, Blask fantastyczny, Czarodzicielstwo, Eryk, Ciekawe Czasy, Ostatni Kontynent, Ostatni Bohater, Nauka Świata Dysku.

W książkach o babci Weatherwax Pratchett, wykorzystuje sceny i postacie z dzieł m.in. W. Szekspira oraz popularnych bajek. W Trzech wiedźmach babcia wraz z nianią Ogg i młodą Magrat w iście makbetowskim stylu rozwiązują problem sukcesji tronu w zamieszkałym przez nie państwie Lancre. W Wyprawie czarownic podróżują do odległej Genoi, by nie dopuścić do ślubu pewnej księżniczki z zielonym księciem (nie Shrekiem), natomiast w Panowie i Damy stają naprzeciw inwazji złowrogich elfów i ich mroźnej królowej.

Pierwszą książką z serii przygód Śmierci jest Mort, gdzie Śmierć przyjmuje ucznia, który doprowadza do groźnej w skutkach pomyłki. Kosiarz opowiada o emeryturze Śmierci i jego próbach ludzkiego życia. W Muzyce duszy Śmierć wraz ze Śmiercią Szczurów i swą wnuczką Susan, musi uporać się z szaleństwem muzyki rockowej. W Wiedźmikołaju Śmierć zostaje zmuszony do chwilowej zmiany swego zawodu i zajęcia miejsca dyskowego świętego Mikołaja.

Przygody strażników z Ankh-Morpork (największego i najmroczniejszego państwa-miasta na całym Dysku) dostarczają sporej dawki sensacji i kryminału, w stylu Agaty Christie. Nocna Straż dowodzona przez sierżanta Vimesa, zmaga się z przywołanym przez kultystów olbrzymim smokiem (Straż! Straż!), maniakalnym zabójcą używającym pierwszego dyskowego pistoletu (Zbrojni), szalejącymi po mieście golemami (Na glinianych stopach) oraz z wojną z pustynnym krajem Klatchu (Bogowie, Honor, Ankh-Morpork). Na glinianych stopach odwołuje się do żydowskiej legendy, o tym jak w XIV wieku niejaki rabin Loewe powołał do życia glinianego stwora Golema, do obrony praskiego getta przed unicestwieniem.

Książkom Terrego Pratchetta uroku dodają ilustracje Josha Kirbiego, które doskonale oddają cyniczny humor poszczególnych opowieści oraz uwydatniają wygląd bohaterów Świata Dysku. Okładki i rysunki Josha Kirbiego zachwycają dynamiką i estetyką groteską. Niestety Kirby zmarł w 2001, a jego następca nie jest w stanie zapełnić dziury, jaka pojawiła się po odejściu tego wspaniałego artysty.

Jak dotąd Świat Dysku doczekał się jedynie dwóch animowanych ekranizacji (Trzy wiedźmy, Muzyka Duszy). Wielka szkoda, ponieważ każda z książek jest gotowym scenariuszem. Dziwne jest także to, że jak dotąd nikt nie odważył się przenieść powieści Pratchetta na duży ekran, jako filmu. Najbliższy ironicznemu humorowi angielskiego pisarza jest jego imiennik i krajan - Terry Gilliam, niegdyś założyciel i aktor legendarnej grupy Latający Cyrk Monthy Pythona, a obecnie reżyser takich, pełnych absurdu filmów, jak: 12 małp, Fisher King, Brazil, Bandyci czasu czy wyświetlanego niedawno w naszych kinach Nieustraszeni bracia Grimm. Miejmy nadzieję, że za niedługo to się zmieni, ponieważ w kolejce na ekranizację oczekuje ponad 30 błyskotliwych książek, niezastąpionego angielskiego bajarza.

Mirosław Skrzydło



blog comments powered by Disqus