Recenzja książki "Błądzą wszyscy (ale nie ja)"

Autor: Aleksander Krukowski
Korekta: Patrycja Ziemińska
9 października 2012

Człowiek nie jest nieomylny. Popełnia błędy, dzięki którym może się uczyć.  Nie jest jednak skory do przyznawania się do nich. Wiele starań wkładamy w to, by nasze błędy wydawały się czymś innym, by przerzucić winę za niepowodzenia na osoby trzecie, by przekonać innych i siebie, że tak naprawdę mieliśmy rację, lecz tylko okoliczności, cudza ingerencja czy czysta złośliwość świata sprawiły, że nie poszło po naszej myśli.

Carol  Tavris oraz Elliot Aronson, para amerykańskich psychologów społecznych, w książce "Błądzą wszyscy (ale nie ja). Dlaczego usprawiedliwiamy głupie  poglądy, złe decyzje i szkodliwe działania" analizują rozmaite strategie samousprawiedliwień, w zajmujący sposób prześwietlając ten powszechny mechanizm. U podstaw samousprawiedliwiania leży, zdaniem Tavris i Aronsona, dysonans poznawczy. Jest to "stan napięcia, jaki powstaje, kiedy u danej osoby współwystępują dwa elementy poznawcze (myśli, postawy, przekonania lub opinie), które są psychologicznie sprzeczne" (s. 21). Gdy na przykład nasze wewnętrzne przekonania przestają zgadzać się z informacjami dostarczanymi przez media, zachodzi ów poznawczy dysonans. Powoduje on nieprzyjemne napięcie, które musi zostać zniesione poprzez zmianę. Trudno  jednak zmienić własne poglądy i przekonania, ponieważ wymaga to przyznania  się do błędu. Zwykle więc dyskredytujemy wszystko dokoła. I tak, na  przykład, jeśli należymy do palaczy i wiemy, że palenie papierosów jest  szkodliwe dla zdrowia (a informuje nas o tym każda kolejna paczka), możemy  wskazać pozytywne wpływy palenia na zdrowie: obniżenie stresu, walka z otyłością, zmniejszenie ryzyka choroby Alzheimera bądź raka jelita. W ten sposób równoważymy (w obrębie własnego sumienia) szkodliwy wpływ palenia papierosów i możemy palić dalej.

Autorzy "Błądzą wszyscy (ale nie ja)..." pokazują na wielu ciekawych przykładach, jak w praktyce działają mechanizmy radzenia sobie z dysonansem poznawczym. Wykrywają jego wpływ na pamięć (i problemy, jakie  implikuje dla psychologów zajmujących się jej teoretyzowaniem), politykę, medycynę. Demaskują samousprawiedliwiające zachowania pisarzy, terapeutów  i ofiar kosmicznych uprowadzeń. Wskazują na niebezpieczeństwa płynące z takiego postępowania w relacjach małżeńskich czy prawnych. Zaskakują nas więc nie tylko powszechnością tego zjawiska, ale powagą wywoływanych przez niego sytuacji.

W rozumowaniu amerykańskich psychologów można jednak dostrzec dwa mankamenty: jeden natury filozoficznej, drugi - metodologicznej.

Filozoficznie rzecz biorąc, Tavris i Aronson są esencjonalistami. Zakładają istnienie prawdy o obiektywnym charakterze. Jeśli nasze prywatne sądy czy opinie nie wytrzymują sprawdzianu tak ujmowanej prawdy, wtedy następuje samousprawiedliwienie. Jednak co, jeśli jest inaczej, jeśli prawda jest tylko konstruktem i życie społeczne jest de facto starciem prawd indywidualnych? Wtedy - i byłaby to brakująca konsekwencja teorii zawartych w książce - okazuje się, że wszyscy podlegamy dysonansowi nie ze względu na nieprzystawalność prywatnych opinii do nadrzędnej prawdy, ale ze względu na różność tych prywatnych opinii. To z jednej strony otwiera na dialog, z drugiej - na retorykę.

Metodologiczny mankament polega na zamknięciu się autorów w obszarze ich dyscypliny naukowej. Psychologia społeczna nie jest jednak socjologią jako taką i wydaje się, że zbyt małą rolę przypisuje wpływom kulturowych dyskursów. Samousprawiedliwienie bowiem niekoniecznie jest motywowane chęcią zniesienia napięcia wywołanego przez dysonans poznawczy. Równie dobrze może być odpowiedzią na kulturowy wymóg sukcesu, który zabrania nam przyznania się do porażki (jaką byłoby posiadanie nieprawdziwych przekonań).

Mimo tego, że u podstaw "Błądzą wszyscy (ale nie ja)..." leżą pewne założenia filozoficzne i metodologiczne ograniczające perspektywę badaczy,  to książka jest pozycją i zajmującą, i przyjemną w odbiorze. Na dodatek  teoretyczne rozważania oraz rozmaite przykłady potwierdzające stanowisko Tavris i Aronsona skonkludowane są praktycznymi wskazówkami, jak uzyskane informacje przekuć na praktykę, jak wykorzystać je w życiu codziennym.
Cenna wiedza w przystępnej formie.

Błądzą wszyscy (ale nie ja). Dlaczego usprawiedliwiamy głupie poglądy, złe decyzje i szkodliwe działania

Autor: Elliot Aronson, Carol Tavris
Wydawnictwo: Smak słowa
Wydanie polskie: 10/2008
Seria wydawnicza: Mistrzowie Psychologii
Liczba stron: 240
Format: 165 x 235 mm
Oprawa: miękka
ISBN-13: 9788389281531
Cena z okładki: 49,00 zł


blog comments powered by Disqus