Recenzja książki "Świadek"

Autor: Szczepan Matyjasek
Korekta: Bool
4 czerwca 2011

www.gildia.pl
Świadek.
Dostępność: 1-2 dni robocze
Cena: 19,60 zł 28,00 zł
dodaj do koszyka

Istnieje pewna, ściśle chroniona przez swoich wyznawców, kategoria twórców literackich: pisarze "nieistniejący". To albo autorzy niszowi, poprzez awangardowość swoich dzieł w naturalny sposób selekcjonujący docelową grupę odbiorców, albo też pisarze swego czasu znani, ale obecnie zapomniani, zepchnięci w najbardziej zarośnięte pajęczyną czeluście magazynów bibliotecznych. Osobną rolę odgrywają tu oczywiście wydawnictwa nie tyle szeroko promujące, ile w ogóle decydujące się na wydanie wartościowych pozycji nieznanych lub prawie nieznanych mistrzów słowa.

Jednym z takich właśnie "nieistniejących" twórców jest Ilja Mitrofanow, zupełnie nieznany w swojej ojczyźnie, nieistniejącej już dziś Besarabii, kraju zaanektowanego przez ZSRR w czasie drugiej wojny światowej, a po rozpadzie Związku Radzieckiego podzielonego między Ukrainę i Mołdawię.

W powieści "Świadek" Mitrofanow przywołuje bolesne i przerażające wydarzenie z krainy swojej młodości, wydarzenie, którego nie był bezpośrednim świadkiem (urodził się po wojnie, na studia wyjechał do Moskwy), co w niczym nie umniejsza jednak wartości tej historii ocalonej z pamięci rodziny i innych członków społeczności. Skrupulatnie zbierane ustne przekazy złożyły się na wielką dokumentalną powieść, wielką nie liczbą stron, a wagą historyczną i literacką.

Osią akcji jest leżąca w delcie Dunaju Kotłowina, miejsce zapomniane przez Boga, ale nie przez Armię Czerwoną. Leniwą, acz nie do końca sielską egzystencję mieszkańców miasteczka  przerywa i nieodwracalnie zmienia sowietyzacja kraju pod postacią przymusowej kolektywizacji, jedynej słusznej ideologii, wszechobecnej korupcji i... radzieckiej wódki siejącej spustoszenie wśród męskiej części populacji. Portrety Wielkiego Wodza z Wąsami stają się stałym elementem przestrzeni publicznej, a  hasło "Wszystkie siły na budowę socjalizmu!" powoli, ale nieubłaganie staje się synonimem utraty wszelkich sił żywotnych.

Fiodor Pietrowicz Pokora, główny bohater powieści, podobnie jak ojciec autora, jest fryzjerem. Z pozycji narratora przedstawia postępującą degradację społeczności, zdziczenie obyczajów, a w końcu barbarzyństwo jako konsekwencję głodu - stalinowskiej metody na opornych znanej z lat trzydziestych na Ukrainie. Choć dokoła trwa wojna, w przycupniętej na brzegu Dunaju Kotłowinie życie toczy się w rytmie socjalistycznych dyrektyw. Do czasu. Gdy widmo śmierci głodowej jest silniejsze od propagandowych plakatów, ludzie tracą resztki człowieczeństwa, a wtedy wkraczają mężczyźni z czerwonymi gwiazdami na czapkach...

Mitrofanow nie tworzy narodowej epopei ociekającej martyrologicznym wielkosłowiem. Nie kreuje też historycznego horroru z czerwonoarmistami w roli psychopatycznych zabójców. Z wielką empatią, znajomością ludzi i ówczesnych realiów kreśli wielobarwny, soczysty i naturalistyczny portret zaginionego świata. Próżno szukać tu antysocjalistycznej propagandy czy postawy rozliczeniowej - Historia swoją ocenę socjalizmowi już wystawiła. Autor opisując dwa lata z sowieckich rządów w Kotłowinie skupia się na lokalnym, wieloetnicznym kolorycie; z perspektywy fryzjera Fiodora, gramotnego absolwenta czterech klas, poznajemy topografię miejsc i ludzi. Jeśli połączymy wioskę Taplary z "Konopielki" Edwarda Redlińskiego z rzeczywistością obozową "Życie jest piękne" Roberto Benigniego, otrzymamy klimat "Świadka". Rzeczywistość terroru podana została w lekkiej, humorystycznej formie rodem z wiejskiej chaty z kabaretu Olgi Lipińskiej ("Idźta przez zboże, we wsi Moskal stoi"). Prócz dramatycznego kontekstu historycznego, największym atutem "Świadka" jest warstwa językowa; trudny i bardzo ryzykowny konstrukt znany powszechnie jako tragikomedia osiągnął tu swoje wyżyny: małomiasteczkowy folklor w zderzeniu z potwornościami stalinizmu robi piorunujące wrażenie. Wielkie brawa należą się tłumaczowi, który potrafił przenieść na grunt języka polskiego historię zapisaną w ledwie pamiętanej już odmianie języka rosyjskiego. To nie koniec pochwał, uznanie dla wydawnictwa należy się również osobom odpowiedzialnym za stronę wizualną książki: forma peerelowskiego zeszytu szkolnego doskonale wpisuje się w klimat epoki.

A w czyim prywatnym Kanonie Dzieł Ważnych powieść ta może się znaleźć: wielbicieli dokumentu, historii? Tak, ale przede wszystkim  poszukiwaczy "nieistniejących" literackich diamentów.

Świadek

Autor: Ilja Mitrofanow
Wydawnictwo: Claroscuro
Wydanie polskie: 4/2011
Tytuł oryginalny: Свидетель
Liczba stron: 160
Format: 125 x 195 mm
Oprawa: miękka
ISBN-13: 9788362498048
Cena z okładki: 28 zł


blog comments powered by Disqus