"A propos inferna" - recenzja książki

Autor: Aleksander Krukowski
Korekta: Agata "Bulehithien" Wiśniecka
13 września 2013



Widzenie polemiczne


Pojęcie modernizmu skandynawskiego nie jest do końca jasne. Trzeba bowiem pamiętać, że jego główni przedstawiciele: Henryk Ibsen, August Strindberg, Ola Hansson, Edvard Munch, a nawet znana u nas Dagny Juel w pewnym momencie swojego życia wybrali emigrację. Powody tego były różne – od społecznych skandali, sądowych wyroków, po chęć uczestnictwa w życiu berlińskiej bohemy artystycznej. Trudno jednak mówić o zwartej kulturze literackiej Skandynawii tego okresu. Jan Balbierz podejmuje ten trud, próbując opisać formację, którą bardziej od geograficzno-kulturowej tożsamości konstytuuje wspólnota dyskursów. Zdaniem badacza, modernizm skandynawski koncentruje się na szeregu kluczowych terminów, takich jak: nowoczesność, prostota, funkcjonalizm, emancypacja kobiet, postęp, skuteczność, a nawet higiena i gimnastyka (s. 10).

Na tym komplikacje wcale się nie kończą. Bunt staje się centralną postawą artystyczną modernizmu, objawiającą się zarówno w relacji literatury do etyki, jak i społeczeństwa. W pierwszym przypadku pisarze zrywali kontrakt idealistyczny, zgodnie z którym kategorie estetyczne są wtórne wobec kategorii etycznych (s. 6). Wpadają jednak w pułapkę zaangażowania w inne idee. Odrzucenie moralności konserwatywno-chrześcijańskiej pchało modernistów w agitację poglądów lewicowych, co było zmianą jedynie treści, nie zaś samego aktu zaangażowania. Z kolei buntownicze ataki wymierzone w industrialne społeczeństwo zdobyły popularność prowadzącą pisarzy do sukcesu, często także komercyjnego.

Jan Balbierz nawiązuje owocną polemikę z widzeniem modernizmu skandynawskiego wyłącznie w kategoriach postępu (s. 16), udowadniając, że orientacja na rozwój społeczny i cywilizacyjny jest sprawą złożoną i przy swojej złożoności również dyskusyjną. Podkreśla znaczenie tradycji w obrębie formacji modernistycznej, zarówno w sensie historycznym, jak i w ujęciu kanonu literackiego. Posługuje się przy tym kategorią "wynalezionej tradycji", wprowadzoną przez brytyjskiego historyka Erica Hobsbawma. Za jej pomocą Balbierz opisuje praktyki, których istotą jest odwoływanie się do fałszywych źródeł, nieistniejących instytucji, skonstruowanych pseudofaktów, wymyślonych rytów i symboli historycznych (s. 34), znanych i praktykowanych od dawna, lecz szczególnie nasilających się w "okolicach roku 1900", przybierających formę poszukiwań "rzeczy esencjonalnych".

Udowadniając swoje tezy, autor dokonuje kulturowej analizy tekstów i kontekstów literackich, zwracając uwagę na szereg praktyk dotyczących cielesności, zmysłowości, kultury materialnej i nowych technologii. Jego spojrzenie jest zarazem świeże i dotyczy aspektów, które wbrew swojej oczywistości pomijane są zazwyczaj przez innych badaczy. Balbierz pisze o załamaniach nerwowych i cielesności mężczyzn, o zjawisku neurastenii, podczas gdy w "naukowej modzie" jest rozważanie cielesności kobiet i histerii. A propos Inferna wypełnia puste miejsca na kulturowej mapie przełomu XIX i XX wieku, próbując nawet – choć ze zbyt małym rozmachem – dotknąć zawsze kłopotliwej kwestii relacji pomiędzy okultyzmem a literaturą (a literatami).

A propos Inferna. Tradycje wynalezione i dyskursy nieczyste w kulturach modernizmu skandynawskiego to książka pisana wbrew dominującej w Polsce tradycji historycznoliterackiej. Odwołuje się do tekstów nieobecnych, przemilczanych, bo często niewygodnych dla badaczy jak La-Bas Huysmansa, Wizja Yeatsa czy Błękitna księga Strindberga. Wystawia na próbę nasze rozumienie modernizmu, otwierając na nowe odczytania (i nowe teksty). To dzieło niezwykle ciekawe i inspirujące.
 

"À propos inferna". Tradycje wynalezione i dyskursy nieczyste w kulturach modernizmu skandynawskiego

Autor: Jan Balbierz
Wydawnictwo: Universitas
Miejsce wydania: Kraków
Wydanie polskie: 5/2013
Liczba stron: 324
Format: 135x205 mm
Oprawa: miękka ze skrzydełkami
ISBN-13: 9788324217434
Wydanie: I
Cena z okładki: 40,00 zł


blog comments powered by Disqus