"Literatura w teorii" - recenzja książki

Autor: Aleksander Krukowski
Korekta: Magdalena "Tattwa" Stępień
14 sierpnia 2013

Umarła teoria, niech żyje teoria!

Jonathan Culler jest rozpoznawalny jako autor publikacji przybliżających studentom kierunków humanistycznych najważniejsze teorie literatury. Jest tak niemal na całym świecie, gdzie jego podręczniki biją zasłużenie rekordy popularności. Nie inaczej dzieje się w Polsce – Teoria literatury stanowi pozycję obowiązkową, a zarazem przyjemnie przystępną dla nowicjuszy filologii. W zbiorze esejów Literatura w teorii Culler wraca do kilku zagadnień teoretycznoliterackich, by poświęcić im nieco więcej uwagi i wynieść na trochę wyższy poziom spekulacji.

Trzeba pamiętać, że pomiędzy Teorią literatury (wyd. oryg. 1997) a Literaturą w teorii (wyd. oryg. 2007) minęło dziesięć lat. O ile w obrębie samych teorii niewiele się zmieniło – zwykle stare szkoły ("stare" to znaczy obecne w latach 90.) doczekały się po prostu kilku nowych wydań – to nie pojawił się żaden przewrotowy ruch teoretycznoliteracki. Więcej uwagi poświęca się dziś darwinizmowi literackiemu czy postsekularyzacji, ale nie mają one "mocy napędowej" poststrukturalizmu, nie olśniewają jak dekonstrukcja i nie podzielają jej wpływu na całość prowadzonych badań.

Zmieniło się za to coś innego: samo nastawienie do teorii. Rozgorzała dyskusja na temat użyteczności teorii, na temat żywotności teorii, często konkludowana jej domniemaną śmiercią. Culler zaś nie wierzy w śmierć teorii. Wierzy w jej nieśmiertelną płodność.

Problem polega na ustaleniu relacji pomiędzy teorią a literaturą. W pewnym sensie teoria literatury odeszła od literatury jako takiej. Zaczęła badać relacje społeczne, polityczne, seksualne (genderowe). Stała się socjologią literatury, psychologią literatury, kulturą literacką, geografią literacką (historią literatury była od dawna). Literatura w teorii stanowiła tylko pretekst rozważań o społeczno-filozoficznym charakterze. Nic dziwnego, że podnosiły się głosy domagające się powrotu do literatury jako literatury, z poszanowaniem jej autonomii i literackości. Ale Culler dostrzegł ruch przeciwny, który jego zdaniem znamionuje triumf literatury. Według badacza nieoczekiwanie teoria stała się... literacką. Elementy literatury zaczęły przenikać do dyskursu teoretycznego, odbierając to, co swoje. Język teorii przestał być przeźroczysty, zaczął zwracać uwagę na samego siebie.

Literatura w teorii podąża więc śladami  literackości w dyskursie (dyskursach) teoretycznych. Ukazuje panoramę stanowisk wobec dominacji teoretycznej, która jednak kreślona jest z osobistej perspektywy autora. Culler daje czytelnikowi jasno do zrozumienia, że jest zwolennikiem teorii i że ta, w odniesieniu do literatury, wcale nie musi być falsyfikowalna. Nie chodzi przecież o to, by stosowanie teorii literackich dało sprawdzalny i powtarzalny wynik, lecz przeciwnie, o ustalenie odczytania będącego interesującym w swej ekstremalności, w czym Culler prześciga nawet późnego Stanleya Fisha.

Żyjemy w czasach niechętnych teorii. Dzisiejsza kultura gloryfikuje działanie, akcję. Ciągle musimy coś robić, zapchany grafik jest dowodem udanego życia. Przeceniamy aktywność do tego stopnia, że działamy bezrefleksyjnie. Ergo: często działamy głupio. Nie potrzebujemy jeszcze więcej działania, przeciwnie, potrzebujemy zatrzymania, zastanowienia i – właśnie – teorii. Tak samo jest w obrębie literatury. Młodzi czytelnicy prześcigają się w pochłanianiu kolejnych tomów wieloczęściowych powieści, tak jakby ilość automatycznie przechodziła w jakość. Tymczasem dobrze jest się czasem zatrzymać i zastanowić. Dobrze jest sięgnąć po Cullera, nawet jeśli jego propozycja jest intelektualnie wyzywająca.

Literatura w teorii

Autor: Jonathan Culler
Wydawnictwo: Universitas
Miejsce wydania: Kraków
Wydanie polskie: 5/2013
Tytuł oryginalny: Literary Theory: A Very Short Introduction
Wydawca oryginalny: Oxford University Press
Rok wydania oryginału: 1997
Liczba stron: 356
Format: 135x205 mm
Oprawa: miękka ze skrzydełkami
ISBN-13: 9788324217717
Wydanie: I
Cena z okładki: 79 zł


blog comments powered by Disqus