Recenzja książki "Zmierzch i historia"

Autor: Aleksander Krukowski
Korekta: Dagmara Trembicka-Brzozowska
1 grudnia 2010

Jeśli przyjrzymy się ostatnim kasowym hitom na rynku wydawniczym, zauważymy, że są one prawie wyłącznie seriami. Od Harry'ego Pottera, przez powrót Władcy Pierścieni, przebijającą wszystkich w swej tasiemcowości Sagę o Ludziach Lodu, kilka książek o przygodach Mikołajka, aż po sagę Zmierzch. Skąd ta tendencja? Z jednej strony jest to doskonały zabieg marketingowy, z drugiej znaczne ułatwienie dla autorów (dobre, zwięzłe opowiadanie znacznie trudniej napisać niż trzytomową opowieść). Ale odznacza się to także na samym odbiorze dzieła i być może właśnie ta zależność jest tutaj kluczowa. Mając do dyspozycji tysiące stron, autorzy kreślą rozbudowany, atrakcyjny świat przedstawiony. Ten zaś staje się przedmiotem analiz, spekulacji a nawet tłem własnych prób literackich dla wielu fanów na całym świecie. Śladem tak daleko idącego zaangażowania w powieściowy świat jest wydany właśnie w Polsce przez wydawnictwo Prószyński i S-ka zbiór "Zmierzch i historia".

Opisywana w dziele literackim rzeczywistość może udawać podobną do znanej nam lub znacząco się od niej różnić. Przykładem różnicy będą wszelkie światy alternatywne, kosmiczne eskapady, fantastyczne krainy. Tam, jak u Tolkiena czy Lema, potrzebny jest dodatkowy, rozbudowany kontekst geograficzno-historyczny. Inaczej dzieje się w przypadku historii umieszczanych w rzeczywistości, z którą jesteśmy oswojeni. Tak bywa najczęściej w obrębie gatunku zwanego paranormal romance, do którego należy seria "Zmierzch". Oczywiście występują w niej postaci spoza znanego nam świata, jak wampiry czy wilkołaki, ale stanowią one coś w rodzaju dodatku do "normalnej" rzeczywistości. Ich obecność nie zmienia oblicza Ziemi ani torów, po jakich toczyły się losy zamieszkujących ją cywilizacji. Stąd możliwość odczytywania wydarzeń opisywanych w tego typu książce poprzez pryzmat znanych nam dziś wydarzeń z przeszłości.

"Zmierzch i historia" to zbiór 13 esejów, traktujących o związkach pomiędzy sagą  "Zmierzch" a rzeczoną historią. Eseje te mają całkiem poważny, naukowy charakter. Są bliższe dyscyplinie literaturoznawstwa niż historii, ponieważ odczytują elementy sagi poprzez odniesienie ich do historycznych kontekstów. Trzeba jednak przyznać, że niekiedy czytelnik ma wrażenie, iż książka posłużyła jedynie za pretekst do kreślenia historycznych problemów, luźno tylko powiązanych z istotnymi zagadnieniami poruszanymi przez Meyer.

Książka została podzielona na trzy części tematyczne. Pierwsza z nich dotyczy trójki głównych bohaterów "Zmierzchu": Belli, Edwarda i Jakuba. W poszczególnych esejach różni autorzy rozwodzą się nad baśniowością postaci Belli, jej realizacją "amerykańskiego snu", dżentelmeńskością Edwarda oraz jego wyobrażeniami na temat rytuału uwodzenia, a także podobieństwem traktatów zawieranych pomiędzy Indianami a kolonialistami do paktów pomiędzy zmiennokształtnymi a Cullenami. Część druga koncentruje się na rodzinie Cullenów. Analizuje kolejno każdego członka klanu, ale też pokazuje, jak funkcjonują jako całość w obrębie typowych amerykańskich rodzin. Trzecia część omawia Volturi, potężną wampirzą familię, oraz analizuje postaci "Zmierzchowych" wampirów w kontekście europejskiej mitologii i kultury, wskazując na tradycje, z których czerpie Meyer. Widać tu wyraźnie przechodzenie od szczegółów do ogółów, od głównych bohaterów do postaci drugoplanowych oraz bohatera zbiorowego.

"Historia" ujęta w tytule tego zbioru może być rozumiana na kilku różnych poziomach. Oczywiście pierwsze nasuwa się tradycyjne rozumienie: poszczególne eseje zestawiają "Zmierzch" z historią Ameryki i Europy. Pokazują, jak Volturi pasują do renesansowych Włoch czy jakie piętno na zachowaniach Edwarda wywarła tradycja purytańska. Ale umieszczają też bohaterów w obrębie ich własnych, prywatnych historii. Meyer, budując poszczególne charaktery wampirzych bohaterów, pokazuje w specyficzny sposób warunki towarzyszące chwili ich przemiany. Dzięki temu możemy na przykład poznać realia szpitali psychiatrycznych w 1920 poprzez zgłębianie osobistej historii Alice. To drugi sposób łączenia historii z literaturą. Trzeci polega na odkrywaniu tradycji literackich, które także posiadają historyczny charakter. Skąd wzięła się postać wampira w kulturze? Jak długa była droga pomiędzy Draculą a Edwardem Cullenem i co się na niej zmieniło? Także i te pytania stają się przedmiotem zainteresowania autorów "Zmierzchu i historii".

Pomimo naukowej rzetelności, teksty zamieszczone w "Zmierzchu i historii" nie są trudne. Ich zrozumienie nie powinno stanowić problemu dla młodszych czytelników. Eseje pozbawione są typowo naukowego żargonu, wszystko tłumaczone jest w sposób dokładny i cierpliwy. Brak językowej bariery oraz wciąż podsycana ciekawość sprawiają, że kolejne teksty czyta się z dużą przyjemnością. "Zmierzch i historia" to pozycja absolutnie obowiązkowa dla fanów "Zmierzchu", ale powinna okazać się inspirującą także dla ludzi zainteresowanych fenomenami kultury popularnej.

"Zmierzch" i historia

Redakcja: Nancy R. Reagin
Tłumaczenie: Ewa Siarkiewicz, Piotr Żak
Wydawnictwo: Prószyński i S-ka
Miejsce wydania: Warszawa
Wydanie polskie: 6/2010
Tytuł oryginalny: Twillight and history
Format: 130x205 mm
Oprawa: miękka
ISBN-13: 978-83-7648-420-4
Wydanie: I
Cena z okładki: 29,90 zł


blog comments powered by Disqus