Zmysłowe doznanie - recenzja "Pachnidło"


Cyceron napisał kiedyś żartobliwie, że kobieta pachnie ładnie tylko wtedy, gdy wcale nie pachnie. Zapewne inne zdanie ma o tym Patrick Süskind, a już z pewnością jeden ze stworzonych przez niego bohaterów. Mowa oczywiście o Janie Baptyście Grenouille, obdarzonym niezwykle dokładnym zmysłem węchu protagoniście słynnego "Pachnidła". Powieść opowiada przede wszystkim o pasji, będącej sensem życia, oraz potrzebie konsekwentnego podążania ścieżką wyznaczaną przez determinację i ambicje. Autor, na przykładzie cudownie obdarzonej jednostki, ukazuje istotę realizacji pragnień. Dla wyjątkowego Grenouille’a cel uświęca środki i stanowi jedyny pretekst, dla którego warto żyć. Jego brak utożsamiany jest więc z chorobą i powolnym umieraniem: "Kiedy zdał sobie sprawę z porażki, zaprzestał prób i poważnie zachorował.."[1], proces realizacji natomiast okresem szczęścia i rosnącej motywacji do pracy. W tego typu zachowaniu można doszukać się odniesienia do pracy artysty, zmagającego się z brakiem zdolności tworzenia czy weny, prowadzących w konsekwencji – jak często uczyła historia – do rozmaitych nałogów czy prób samobójczych. Jednocześnie niezwykły bohater jest pewnego rodzaju symbolem. Wśród setek żyjących codziennym, pełnym nudnych obowiązków życiem ludzi, pozbawionych jakiegokolwiek nadrzędnego celu w życiu oraz planów na przyszłość, pojawia się człowiek wybitny. Wyróżniające go zdolności to jednak tylko pretekst do ukazania kontrastu między sposobem myślenia ówczesnego społeczeństwa a bohatera. Ten – w odróżnieniu od szarego tłumu – postrzega swój los w nieco innych kategoriach, dokładając dodatkowy poziom do własnej piramidy Maslowa – realizację pasji. "Pachnidło" to więc swego rodzaju literacka pochwała nieszablonowości i nonkonformizmu. To nie jedyna zresztą płaszczyzna, którą autor zdaje się mimochodem krytykować. Od pierwszych stron uwagę zwraca niezwykle lekka i pełna dystansu narracja, odnosząca się z kąśliwym humorem, a momentami nawet z pogardą do opisywanych, historycznych miejsc: "I, rzecz jasna, najbardziej śmierdziało w Paryżu…"[2], ówczesnych zacofanych poglądów: "Komu służy […] pchać się do Ameryki? Czego cywilizowany człowiek ma szukać w indiańskich lasach albo u Murzynów"[3] czy religii: "Morderca miał najwyraźniej nadprzyrodzone właściwości. Na pewno sprzymierzył się z diabłem, jeżeli sam nie był wcielonym diabłem"[4]. Prócz humoru, Süskind kupuje czytelnika również niezwykle gawędziarskim stylem, dzięki któremu już po kilku stronach od powieści nie sposób się oderwać. Elementem, który wieńczy całość i jednocześnie nadaje książce oryginalności, jest postać głównego bohatera. Jan Baptysta Grenouille to człowiek po części obdarzony wyjątkowymi zdolnościami, po części upośledzony. Z powodu swego daru ma spore problemy ze zrozumieniem pojęć, których zapachu poczuć nie może, a więc wszystkich abstrakcyjnych słów, jak "bóg" czy "miłość". Rzadko kiedy odczuwa również emocje i uczucia. Efektem tego jest między innymi problem z rozumieniem relacji międzyludzkich, za którym z kolei idzie aspołeczność i wyobcowanie. To ostatnie pogłębia się stopniowo także z powodu cudownego węchu – nikt nie jest w stanie zrozumieć bohatera oraz jego postrzegania świata, widzianego jako jedna wielka perfumeria, przez co pozostaje on w swoich dążeniach osamotniony. To dodatkowo potęguje szaleństwo. Z biegiem lat, nauczywszy się rozumieć typowe ludzkie reakcje, Grenouille postrzega wszystkich jedynie jako bezmyślną masę, kolejne źródło zapachów. Traktuje ich więc czysto instrumentalnie, wytykając raz po raz słabości i naiwność. Ostatecznie udowadnia, do jakiego stopnia byli jedynie marionetkami w jego rękach, fundując czytelnikowi niezwykle spektakularny finał. "Pachnidło" oszałamia aromatyczną narracją i zniewalającym pomysłem. Powieść, dzięki początkowemu nawiązaniu do osobowości takich jak np. Markiz de Sade, przypomina autentyczną biografię, a postać Grenouille’a nasuwa skojarzenie z przepełnionym wzlotami i upadkami życiorysem natchnionego artysty. Mianem tym zresztą nie sposób nie nazwać Patricka Süskinda – udało mu się bowiem stworzyć dzieło wyjątkowe i ponadczasowe.



[1]
Süskind, Patrick: Pachnidło. Warszawa, 2011, S. 103

[2] Süskind, Patrick: Pachnidło. Warszawa, 2011, S. 6

[3] Süskind, Patrick: Pachnidło .Warszawa, 2011, S. 59

[4] Süskind, Patrick: Pachnidło. Warszawa, 2011, S. 222

Pachnidło. Historia pewnego mordercy

Autor: Patrick Süskind
Wydawnictwo: Świat Książki
Wydanie polskie: 11/2011
Liczba stron: 254
Format: 110 x 175 mm
Oprawa: miękka
ISBN-13: 9788377994870
Cena z okładki: 12,90 zł


blog comments powered by Disqus