"Filozofia a nadzieja na lepsze społeczeństwo" - recenzja książki

Autor: Aleksander Krukowski
Korekta: Alicja "cichutko" Laskowska
15 stycznia 2014

 

Nadzieja bez esencji


Filozofia a nadzieja na lepsze społeczeństwo
to zbiór esejów znanego amerykańskiego filozofa, Richarda Rorty'ego. Znanego o tyle, o ile w ogóle współcześni filozofowie są znani. Nie jest z tym najgorzej, choć z pewnością twierdzenie, że filozofia znajduje się obecnie w medialnej defensywie, znalazłoby spore poparcie. Jednak środowiska inteligenckie wciąż przecież istnieją i w ich obrębie też można mówić o modach intelektualnych, wśród których Rorty pojawia się tu i ówdzie. Stąd jego głosy w debatach politycznych, z którymi można zapoznać się w tym zbiorze.

Czytelnik zaznajomiony z Rortym w Filozofii a nadziei na lepsze społeczeństwo nie znajdzie nic zaskakującego. Stanowisko polityczno-społeczne autora Filozofii a zwierciadła natury wypływa bezpośrednio z filozoficznych przekonań zadeklarowanego pragmatysty. Rorty uważa, że prawda nie jest czymś metafizycznym ani esencjonalnym, lecz jedynie językową i ideologiczną konstrukcją. Nasza wiedza o świecie nie jest odbiciem rzeczywistości jako takiej, lecz sposobem jej używania i konstruowania słownika jako społecznej umowy lub relacji siły. Z tego miejsca widzi Rorty wszystkie problemy współczesnego świata – zarówno ich źródła, jak i możliwe rozwiązania. Bo jeśli przyjmiemy antyesencjonalistyczną wizję prawdy, to okaże się, że moralność również nie jest czymś wpisanym w świat czy danym przez wyższy byt (to kompletna imaginacja i narzędzie politycznej walki według Rorty'ego), lecz sposób podporządkowywania sobie (używania) świata, czynienia go przyjaznym czy nawet przyjemnym nie w jakiś uniwersalny sposób, lecz ze ściśle określonej (kulturowo i politycznie) perspektywy. A zatem wszelka działalność społeczna (religia, edukacja, relacje międzynarodowe, etyka, nauka) jest kierowana skutecznością i użytecznością, a jeśli jej efekty nie są zadowalające, to ze względu na błąd, polegający najczęściej na "uwierzeniu" w jakąś zewnętrzną, niezależną prawdę.

Zatem stanowisko Rorty'ego jest praktycznie nie do przyjęcia w obrębie polskiej debaty politycznej, gdzie dyskutuje się głównie o wyższości jednych wartości nad drugimi i nie dopuszcza w ogóle myśli, że mogą być one jednakowo bezwartościowe (to znaczy: że ich jedyna wartość jest nadawana i uwikłana w perspektywę, a nie naturalna). Krytyka religii, zwłaszcza zaś jej publicznego manifestowania, zanegowanie istnienia "praw naturalnych" – to aspekty myślenia filozoficznego, które w ogóle nie pojawiają się w polskiej polityce i w polskich komentarzach politycznych. Oczywiście w USA podważenie sensu amerykańskiej konstytucji również przysporzyło Rorty'emu wielu wrogów i opozycjonistów, lecz Stany, kolebka pragmatyzmu, są na tyle pojemne intelektualnie, ideologicznie i symbolicznie, że znajdzie się w nich miejsce na każde stanowisko.

Filozofia a nadzieja na lepsze społeczeństwo jest zbiorem zróżnicowanym. Znajdują się w nim teksty, które wymagają pewnego filozoficznego przygotowania, czy może obycia, przy których znajomość Platona, Kanta, Whitmana, Heideggera, Nietzschego czy Wittgensteina, a przede wszystkim klasyków pragmatyzmu: Deweya i Jamesa, będzie pomocna lub nawet konieczna do podążania za narracją Rorty'ego. Teksty takie jak Widmo krąży nad intelektualistami: Derrida o Marksie najpewniej w ogóle nie będą atrakcyjne dla odbiorców innych niż tytułowi intelektualiści. Ale obok nich znajdują się teksty dużo łatwiejsze w odbiorze, o dużo bardziej uniwersalnej tematyce (Etyka bez zasad, Miłość i pieniądze). Niektóre z tych pozycji były już wcześniej dostępne dla polskiego czytelnika (Ścieżka Pragmatysty: Umberto Eco o interpretacji, Edukacja jako socjalizacja i jako indywidualizacja), inne ukazują się po raz pierwszy po polsku. Łączy je żywy, mocno literacki, a zarazem prowokujący język Rorty'ego, który przysparza mu tyle fanów, co (intelektualnych) wrogów. Warto sięgnąć po tę publikację i przekonać się, do której wpiszemy się grupy.
 

Filozofia a nadzieja na lepsze społeczeństwo

Autor: Richard Rorty
Wydawnictwo: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika
Miejsce wydania: Toruń
Wydanie polskie: 8/2013
Liczba stron: 350
Format: 140x200 mm
Oprawa: twarda
ISBN-13: 9788323129349
Wydanie: I
Cena z okładki: 62 zł


blog comments powered by Disqus