"Przygody Pędrka Wyrzutka" - recenzja książki

Autor: Aleksander Krukowski
Korekta: Dagmara Trembicka-Brzozowska
29 sierpnia 2013

www.gildia.pl
Przygody Pędrka Wyrzutka.
Dostępność: 1-2 dni robocze
Cena: 20,90 zł 29,90 zł
dodaj do koszyka

Czy to ptak, czy samolot…?

Przygody Pędrka Wyrzutka ukazały się po raz pierwszy – jako The Adventures of Peddy Bottom – w Londynie na początku lat 50. Polska wersja językowa pojawiła się najpierw w wersji odcinkowej na łamach czasopisma "Świat", później zaś nakładem wydawnictwa Nasza Księgarnia – dopiero w roku 1958. Od tamtego czasu ukazało się tylko jedno wydanie, za sprawą wydawnictwa Iskry, w 2002 roku.

Wspominam o tym, bo historia wydania Przygód... odkrywa przed nami przynajmniej kilka problemów. Po pierwsze: Stefan Themerson, urodzony w Polsce w 1910 roku, przebywający na emigracji z powodu wojny, początkowo we Francji, później w Anglii, jest u nas mało znany i mało czytany (a jednocześnie mało wydawany, gdzie skutek – gdzie przyczyna? to rozważania wykraczające poza ten tekst). Dzieje się tak – to po drugie – ponieważ jest pisarzem emigracyjnym, a zatem mającym dystans do polskości, a zarazem wolność opinii na jej temat, co w latach socrealizmu wykluczało z oficjalnego obiegu. I wreszcie: pomiędzy wydaniem z roku 1958 a 2002, Themerson zdążył (w 1974) dopisać do Przygód... jeszcze jeden rozdział, który znalazł się w późniejszej edycji Iskier.

Przygody Pędrka Wyrzutka to powiastka filozoficzna dla dzieci. Themerson jest artystą wszechstronnym (twórcą filmowym, poetą, prozaikiem, eseistą), lecz w swej wszechstronności konsekwentnie eksperymentalnym, dlatego połączenie powiastki filozoficznej z literaturą dziecięcą wydaje się całkiem zrozumiałe w obrębie jego twórczości, choć może dziwić obserwatora "z zewnątrz". Zresztą niestabilność jest kategorią kluczową dla Przygód..., nie tylko w przypadku klasyfikacji gatunkowej, ale też lejtmotywu utworu. Jego bohaterem jest bowiem tytułowy Pędrek, który wyrusza w pełną przygód podróż, aby dowiedzieć się, kim tak naprawdę jest.

Cieleśnie Pędrek stanowi hybrydę człowieka, psa, ryby i słowika. Jest potworem, choć ilustracje Franciszki Themerson, żony pisarza, przedstawiają go w sposób raczej sympatyczny. Jego potworność polega na braku akceptacji społecznej. Pędrek nigdzie nie jest "swój", wszędzie pozostaje obcym, wszędzie Wyrzutkiem. Odmawia się mu przynależności nie ze względu na cechy wspólne – bo te przecież zawsze istnieją – ale na domieszkę cech innych. Problematyzacja inności, która z jednej strony nadaje oryginalny rys, świadczy o wyjątkowości, a z drugiej strony staje się powodem stygmatyzacji i odrzucenia, jest jednym (choć nie jedynym!) filozoficznym tematem powiastki.

Wśród pozostałych najwyraźniej rysuje się kwestia tożsamości. Pędrek, nie będący w pełni ani człowiekiem, ani psem, ani rybą, ani słowikiem, zastanawia się, kim właściwie jest. I próbuje odnaleźć odpowiedź na to pytanie u innych. Jednak za każdym razem nadawana z zewnątrz tożsamość okazuje się zbyt ciasna. Themerson w doskonały sposób wyczuwa problem współczesności, który po ponad półwieczu nie tylko pozostaje aktualny, ale zaostrza się nawet bardziej. Bo czy obecna rzeczywistość nie wymaga od nas rozbicia tożsamości? Czy nie jesteśmy kimś innym w pracy, wśród znajomych i w rodzinie?  Czy role przez nas przyjmowane nie duplikują nas samych? A jeśli tak – to czy zestawienie całej tożsamościowej mozaiki nie czyni nas równie potwornymi?

W każdym razie Pędrek odnajduje egzystencjalną mądrość nie w dotarciu do własnej istoty, lecz w samym docieraniu doń. Przebywszy podróż, bohater orientuje się, że ona sama jest wartością, a o człowieku świadczą właśnie jego czyny, a nie przynależność. Ta mądra konkluzja, w połączeniu z eksperymentami formalnymi (w książce znajdują się rozmaite wstawki jak zapis nutowy i tym podobne) i ciekawym językiem sprawiają, że Przygody... mają uniwersalny wymiar i nadają się jako intelektualnie stymulująca lektura także dla starszych czytelników.

Przygody Pędrka Wyrzutka

Autor: Stefan Themerson
Okładka: Franciszka Themerson
Ilustrator: Franciszka Themerson
Wydawnictwo: Iskry
Miejsce wydania: Warszawa
Wydanie polskie: 11/2002
Liczba stron: 100
Format: 130x210 mm
Oprawa: twarda z obwolutą
ISBN: 8320717108
Cena z okładki: 29,90 zł


blog comments powered by Disqus