Recenzja książki "Demon ruchu i inne opowiadania"

Autor: Aleksander Krukowski
Korekta: Dawid "Fenrir" Wiktorski
8 października 2011

W roku 1980 Wydawnictwo Literackie wydało trzy tomy "Utworów wybranych" Stefana Grabińskiego, pod redakcją Artura Hutnikiewicza. Pierwszy tom zawierał nowele zebrane z wszystkich oryginalnych książek tego autora, wydawanych w pierwszych dekadach XX wieku. Wybór dokonany przez Hutnikiewicza ustalił kanon nowelistyki autora "Cienia Bafometa", gdyż wszystkie późniejsze zbiory powtarzały utwory w nim zawarte, z rzadka tylko dodając coś "nowego". Nie inaczej jest w przypadku wydanego właśnie przez Wydawnictwo Zysk i S-ka "Demona ruchu i innych opowiadań". Zbiór ten, choć obszerny, bo liczący aż dwadzieścia pięć opowiadań, jest nie tyle kopią zawartości książki Wydawnictwa Literackiego, co jej odchudzoną wersją.

Stefan Grabiński, określany przez Karola Irzykowskiego mianem "ostatniego z pokolenia Młodej Polski", był twórcą literatury niesamowitej. Młodsi czytelnicy powinni zwrócić uwagę, że w tym wypadku "literatura niesamowita" nie jest określeniem wartościującym, a jedynie nazwą gatunku. To utwory stanowiące w pewnym sensie protoplastę dzisiejszych horrorów – pojawia się w nich coś niezwykłego, coś nie z tego świata, coś co przejmuje i niepokoi, choć niekoniecznie straszy. Grabiński i inni pisarze tego nurtu chcieli nam przekazać, że rzeczywistość w której żyjemy, wcale nie musi być tak wygodna i przewidywalna, jak nam się wydaje, że pojawiają się w niej – niczym przebicia z równoległych wymiarów – elementy niepasujące do ładu, natury czy (tym bardziej!) kultury.

W zbiorze pojawiają się nowele z różnych tomów przygotowywanych do druku przez autora. Ponieważ autorskie tomy posiadały pewną wewnętrzną spójność, w obrębie "Demona ruchu i innych opowiadań" odnajdziemy kilka różnych serii (aczkolwiek wydawca nie stosuje tu żadnych podziałów). Pierwsza to opowiadania, które pierwotnie znalazły się w zbiorze o zbliżonym tytule, czyli "Demon ruchu". Opowiadają one o kolei: widmowych stacjach i pociągach, upiornych konduktorach i oszalałych maszynistach. Umieszczenie akcji w obrębie światka kolejowego było innowacją, z której pośmiertnie zasłynął Grabiński także poza granicami naszego kraju, lecz czy patrząc na dzisiejszy stan PKP można wątpić w tę inspirację?

Dalej wydawca zamieszcza niewielki wybór opowiadań z tomów "Szalony pątnik", "Niesamowita opowieść" i "Namiętność". Są one bliższe tradycji literackiej, podejmując motyw sobowtóra ("Problemat Czelawy"), widmowej kochanki ("Kochanka Szamoty") czy wampiryzmu ("W domu Sary"), chociaż trzeba przyznać, że Grabiński każdorazowo opracowuje tematy na własny sposób, przedstawiając je w nowym, oryginalnym świetle.

Ostatnia seria opowiadań pochodzi z tomu "Księga ognia". Zawierał on utwory tematycznie powiązane z tym niszczycielskim, lecz pociągającym żywiołem. Znajdziemy tu legendy kominiarskie i strażackie podania.

Grabiński był bacznym obserwatorem zmieniającej się na jego oczach rzeczywistości. Widział nie tylko przemiany cywilizacyjne, technologiczny postęp, lecz również nowy sposób myślenia o jednostce ludzkiej. Dostrzegał zagrożenie, które przychodzi zarówno z zewnątrz, jak i z wnętrza czlowieka. Obdarzony ogromną fantazją, potrafił te zagrożenia ubrać w fantazyjny kostium i oprawić w świat literacki. Osiągnął w tym poziom tak wysoki, że dziś śmiało wymienia się go jednym tchem wraz z Edgarem Allanem Poem i H.P. Lovecraftem.

Twórczość Grabińskiego jest trudna. Odkrycie właściwych tropów interpretacyjnych wymaga znajomości kontekstu, w jakim utwory powstawały, oraz inspiracji, do których przyznawał się sam autor. Krótko mówiąc: wymagają objaśnienia, by ich wartość mogła w pełni ukazać się Czytelnikowi. Niestety, "Demon ruchu i inne opowiadania" nie daje takiej okazji. Książka nie zawiera wstępu, przedmowy czy posłowia. Czytelnik pozostawiony jest sam z tekstami sprzed stu lat, których zrozumienie przyjść mu może z trudem.

Czy wydawanie zbioru, który w zasadzie został już wcześniej wydany, w nowej, odchudzonej wersji, ma sens? Nie, jeśli weźmiemy pod uwagę, że spora część nowel zawarta w omawianej książce (oraz kilka innych, które nie weszły w jej skład) dostępna jest za darmo i legalnie w Internecie. Z drugiej strony tak, ponieważ w niejednej bibliotece brakuje choćby jednego egzemplarza prozy Grabińskiego.

Demon ruchu i inne opowiadania

Autor: Stefan Grabiński
Wydawnictwo: Zysk i S-ka
Miejsce wydania: Poznań
Wydanie polskie: 9/2011
Liczba stron: 544
Format: 135x205 mm
Oprawa: twarda
ISBN-13: 9788375066708
Cena z okładki: 39,90 zł


blog comments powered by Disqus